Soldaten en psychiaters 1914‑2014 (2)

 En daarnaast - schrijnend verschil - 'oorlogsbeelden' van later. Bedacht, in scene gezet, en vaak van een grote 'heftigheid'. Er zijn niet alleen pogingen 1914-1918 uit te beelden, ook latere oorlogen. Tot en met Srebrenica. Maar pijn kun je niet zien. Wel naar binnen gekeerde blikken, niet ophoudende 'shakes' of wat oogt als doffe berusting, maar hoe zou je dat weten?

 Latere generaties hebben pijnvertoon geleerd. Met theatraal uitpuilende ogen, geheven handen. Die vooral getuigen van onmacht pijn van anderen, van vroeger uit te beelden. Zo wordt de tentoonstelling dubbel pijnlijk.

 Wie aan het front geestelijk instortte - wat de voortgang van het oorlogsbedrijf belemmerde en de troep demoraliseerde - werd geëxecuteerd. Pas na vele shellshock gevallen veranderde er iets. De schilder Rik Wouters zag als dienstplichtige gruwel, dood en hel bij Luik, waar hij de Duitse inname meemaakte en werd half gek. Hij deserteerde maar werd door vrienden tijdig teruggebracht naar zijn onderdeel. Zijn zelfportret uit die dagen? Uitdrukkingloos.