'In de stad Ieper waar de geschiedenis in staat is je met stalen ogen aan te kijken en met een slappe hand de slip van je overhemd vast te pakken, waar de afgelopen honderd jaar zo verwarrend zijn dat je niet meer weet waar je staat, waar mannen met snorren als vleugels voldaan op hun dood zijn afgestevend. Zeshonderdduizend mannen verspreid over de akkers, opgelost in de aarde. Hun herinneringen raakten in ontbinding, lekten weg in de bodem en drongen in het gebladerte, de koeienmelk en de klaprozen, ze vervuilden de vlakten met somberheid en een vaag gevoel dat de passerende vrouwen trof met een plotseling verlangen. Hun echtgenoten legden het uit als een lenteallergie, de dichters als een déja vu. De mannen met snorren als vleugels lazen mijn gedicht voordat ik het had geschreven en rolden vergenoegd een sigaret. Ik zag hoe een van hen zijn vinger op de wond van een vriend legde en ik dacht terug aan de ongelovige Thomas. Hij zag mij en dacht terug aan zichzelf. Er zijn daar nog steeds mannen met snorren als vleugels. Er is een eeuw vervlogen en ze zijn er nog. Hun moeders zijn dood en begraven en zij zijn er nog, hun geliefden zijn eenzaam oud geworden met andere mannen en zij zijn er nog. Ze hangen in de ruimtetijd, hun laarzen zitten vast in de modder, hun geweren zijn verroest, hun munitie is beschadigd door het water, het chloorgas verspreidt zich nog steeds en zal zich blijven verspreiden tot het Damascus heeft bereikt. In de stad Ieper is de geschiedenis in staat je aan te kijken met stalen ogen. (...)

 In kleur. Wat maakt dat uit? Heel veel. Het wordt aanraakbaar, voelbaar. Roken, ook pijpjes zolang je kan. Bajonetten op je geweren zetten en dan trenches uit, de dood in. Aan flarden ges­choten worden.

 Veel hospikken zijn er niet. Soms wordt iemand ondersteund door kameraden met een half hoofd naar een EHBO-tent gezeu­ld. Duitse jongens worden uit de loopgraven geleid, heel vrien­delijk. Gedeeld lot leidt tot kameraadschap. Ze wisselen petten. Levende mensen. Het is de kleur die honderd jaar later zegt dat het echt is.

 Dat het ondraaglijke pijn doet. Celine beschrijft de kolonel die nog net een bevel kan geven voor hij in flarden vliegt. Weg kolonel.

 De tanks in actie over de loopgraven zijn verbazend, Maar het zijn de gezichten, hier en daar geanimeerd, die het ­doen. De starre grijns van de dood ligt er al op. Ze kijken je aan. Een enkeling houdt zich nog flink voor hij de loopgraaf uit moet. Starre shellshock blikken naar de camera, die vastlegt wat straks dood zal zijn.

 Wat hou je eraan over? Voorbij het leven bestaat iets als dit. Ik dacht aan de Duitse troepen die op het eind van WOII niet te verslaan waren. Ze bleven vechten, ze hadden alleen nog hun kameraden. Die het begrepen.

 Tegelijk keek ik uit het raam en zag een keurig geklede man bij de overburen aanbellen. Er werd niet opengedaan. De man had een van boven een kaal hoofd, een 'maneschijntje'.

 De wapenleveranciers op de televisie moesten de Bolero van Ravel uitzitten. Trump beheerste zich zichtbaar, de toespraak van Macron op zijn oortje verveelde hem duidelijk. Poetin is een betere acteur. Hij keek ik de regenhemel met een 'hier heb ik niets mee te maken'-blik. Merkel was huismoederlijk. De Engelsen ontbraken, alsof de Brexit al een feit was.

 Aan de overkant werd de aanbeller ongeduldig. Hij liep naar de spiegelruit opzij en controleerde zijn uiterlijk, deed iets aan z'n haar. Ging nogeens bellen. Ik keek naar het maneschijntje en gaf hem weinig kans bij de overbuurvrouw.

 De Bolero van Ravel duurt veertien minuten. Een eeuwigheid. Van het begin tot het eind begeleid door een trommel. Alsof er ten strijde getrokken moest worden. Toen was het voorbij. Aftocht.

 De aanbeller aan de overkant gaf het op en liep uit beeld.