Onverwacht werd ik met m'n neus op mijn manier van plaatjeskijken gedrukt. Moest steeds weer blijven stilstaan bij wat gewoonlijk toch onbewust toegaat. En, ik blijk vol te zitten met kijkconventies.
Dat begint - legt Van de Wetering uit - met het van links naar rechts kijken. Zoals we schrijven kijken we. En, zo tekenen we. Net als Rembrandt - die rechtshandig was - van links naar rechts.
Dat had gevolgen voor de lichtval, de opbouw, maar ook voor de rol die de figuren spelen in zijn voorstelling. Of hij zich dat gerealiseerd heeft? Of hij er rekening mee heeft gehouden?
Hier verschillen de meningen.
Ik speur.
Opeens zie ik bijfiguren een nieuwe rol spelen. Nieuwe dramatische accenten vallen, enkel omdat figuren en gezichten op een andere plaats staan, in een andere relatie tot elkaar. Een spiegelbeeld is niet verwisselbaar met het origineel, leer ik. Nee, het is iets heel anders.
Neem de honderguldenprent ('Christus geneest de zieken' 1647/49). Met de man en de zieke op de kruiwagen. Staan die twee links, dan komen ze binnen en zijn op weg naar de gebedsgenezer, staan ze rechts (zoals in de bekende etsafdruk) dan zijn ze toeschouwers geworden.
Later meer.
Zaterdag in de weekendeditie van de Avonden een indruk.

Er ontstaan opnieuw paden en paadjes, onder de voeten van mensen, hun paarden, ezels en karren. De logica van het pad, het karrenspoor is de kortste verbinding tussen plaatsen. In de bergen lang niet altijd een rechte lijn.
Verkeer en bezit bepalen hoe het landschap weer wordt ontgonnen en in gebruik genomen. In Serajevo net zo goed als in Berlijn of My Lai.
Tsjernobyl en Bikini moeten nog wachten. 

Bij 'Memory traces' (30 bij 40 met panoramische uitklappagina's die strekken tot 110 bij 40) is het formaat bepalend voor de kijkervaring.
Gewoonlijk kan de blik van de toeschouwer een foto in één oogopslag overzien. Dat is bij Markerink andersom. Zijn landschappen zijn groter dan de lezer. Je verzinkt erin, als een kind in een prentenboek. je kunt in zijn foto''s ronddwalen. 'Hee, daar staat een fiets..'.

 Nog een rondo. Voor het Rijksmuseum Twente maakte hij toen een overzicht van zijn werk, heel z'n ontwikkelingsgang. Ontsnappen aan het landschap.
'Ik ben een oeuvrebouwer,' zei hij. 'Liefst hou ik tenslotte 150 werken over.' En ja, hij heeft heel wat vernietigd.
Ik kreeg het Twentse land te zien waar hij zijn leven lang gefietst en gewandeld heeft, op foto's en in kleine vierkante tekeningen, bewaard in sigarendoosjes.
Je zag hem zich losmaken van dat landschap. Eerst verdween het perspectief, dan de rechthoek, tenslotte de horizon. Een hardnekkige lijn, die steeds nog resten van lucht en aarde bleef scheiden. Maar in 1974 was ook dat gebeurd. Weg horizon. Toen kon het spel beginnen.
Akkerman bespeelt zijn vlakken als een improviserend musicus. Het deed me denken aan wat Nijmeegse wetenschappers uitvonden over muziek: het is een spel met patronen, de musici zijn het publiek steeds te slim af.
'Je swingt,' zei ik.
 Hij keek me verbaasd aan en zei 'maar ik ben totaal amuzikaal hoor'. En herhaalde dat je over die dingen nauwelijks kunt praten.
Die bedachtzaamheid, in elke lijn, ieder woord.
Daarna spraken we nog en hele tijd over randjes. Elk schilderij, elke tekening eindigt ergens, heeft randen.
'Daar moet je eens op letten.'

 Het Rijksmuseum Twenthe, dat veel werk van Akkerman bezit, bereidt een tentoonsteling voor.

Door z'n vorm al ongewoon, met reisnotities, 'geschreven foto's', een kort verhaal. En zelfs een album met negatieven aangetroffen in Tsjenobyl.
'Sporen van herinnering' bevat opnamen gemaakt in Sarajevo, Hiroshima en Nagasaki, Berlijn, Bitterfeld-Wolfen en Ronneburg, de Bikini eilanden, Khe San en My Lai. Wat brengt die plaatsen tezamen, behalve het alom aanwezige beton? Is het ons falende, collectieve geheugen?
Over de inhoud morgen meer.

Het boek is in eigen beheer uitgebracht en kost 150 euro.
Wie het wil hebben moet snel zijn. Zie de site. 
Maandagavond as. is Cary Markerink te horen in de Avonden.

 Hoe noem je een voorstelling waarin beide partijen - terroristen en hun bestrijders - deels in het geheim en deels juist zeer in het openbaar dingen naar de gunsten van ons, het publiek, en hun eigen achterban?
'Je zou het ook een schimmenspel kunnen noemen,' zegt De Graaf. We zitten boven in de Openbare Bibliotheek van Amsterdam en zien uit over de mistige, schemerige stad.
Bij ons begon het grofweg met de Rode Jeugd en met de Molukse gijzelingen en treinkapingen van de jaren '70. Van de vier landen die ze onderzocht bleek Nederland in die vroege jaren uitzonderlijk terughoudend. In Duitsland (Roter Armee Fraction), Italië (Rode Brigades) en de VS (Nixon) ging het hard toe.  
In totaal sterven hier 16 mensen, waarvan 6 terroristen, de meesten door acties van jonge Molukkers. Nu onvoorstelbaar ingrijpend. En heel veel meer dus dan na 2000.
Toch ontstond er in de jaren '70 geen terrorisme-paniek. Hoe kon dat?

Morgenavond na 21.00 verder, in de Avonden.

Tot slot, de boomhut.
De boomhut wordt gebouwd in hoogzomer, met een hamer en spijkers (oude, eerst recht slaan op een stoeprand) en wat bekistingshout van een nabije bouwplaats. Daarmee timmer je het vlondertje. Dan volgt de essentiële touwladder. Je moet daar boven onzichtbaar en onbereikbaar zijn voor wie beneden passeert.
De teleurstelling komt in de herfst. Waar niemand aan had gedacht bij het bouwen, de bladeren vallen van de bomen. Nu is de geheime hut voor eenieder zichtbaar. Zo eindigt elke boomhut.  

Langzaam wordt de wachtkamer je vertrouwd, de lichtval, het afgetrapte houtwerk, de geur van boenwas en schoonmaakmiddel.
Wie duldzaam van aard is kan geleidelijk één worden met de wachtruimte. Hem zien als Mihajlovic. Een Serviër, die als veel Midden- en Oost-Europeanen een grote wachtervaring heeft.
Je neemt bezit van een je toegemeten deel eindeloosheid. Zie het als een vorm van luxe.
Het doet me denken aan de Italiaanse parlementsleden van vroeger, die een spoorwegabonnement voor het leven kregen. 
Zodat de armeren onder hen op den duur hun huis opzeiden en voortaan leefden in treinen en wachtkamers. Waar ze op een dag werden aangetroffen.

 En lees verder in 'Het theater van de angst', een titel waarin eigenlijk de boodschap van het boek al besloten ligt. Terroristen willen theater, ze zijn uit op provocatie. Het effect van hun acties staat of valt met de reacties van ons, hun publiek, maar ook die van hun tegenspelers, de overheden. Zo woeden voorstellingen. En wij, wij worden bang.
Wat doe je er tegen? Daar gaat het om. Lastig als je tegenover radicalen staat die een absoluut gelijk koesteren en menen dat het doel de middelen heiligt.
Om ze te bestrijden moet je weten wie ze zijn. Hoe ze denken. Kijk de Rote Arme Fraction. Jonge mensen uit betere milieus, die meenden dat doden voor de goede zaak moest kunnen, sterven trouwens ook, net als radicale moslims van nu.

 Wie zijn de acteurs in het Theater van de Angst. Kan het publiek de zaal verlaten?
Van de vier landen die ze onderzocht bleek Nederland een uitzondering door terughoudendheid in contra-terrorismebeleid. Werkt dat? En, kun je zoiets eigenlijk meten? Het begon grofweg met de Rode Jeugd en de Molukse gijzelingen en treinkapingen van de jaren '70.
Zijn de drijfveren, doelen, methoden sindsdien veranderd? Gijzelingen maak je zelden meer mee. Heeft Bush z'n War on terror iets uitgehaald? Of zijn chirurgische operaties van inlichtingendiensten beter dan van de toren blazen? Vragen die ik haar vrijdag kan stellen.
'Terrorisme is theater', zei expert Brian Jenkins al in 1975.
En om het moeilijk te maken, politici en terroristen hebben soms allebei belang bij de voorstelling.

Wachtkamers is ijzersterk. Mihajlovic dwingt je na te denken over wat wachten is, wat het met je blikken doet, hoe het de ruimte waarin je wacht beïnvloedt.
'Salle des pas perdus' schiet door m'n hoofd bij 'Atrium 17' waarin de slijtage bijna volmaakt is. Ik schat deze wachtruimte Italiaans, gezien de 'moderne' architectuur uit de Mussolinitijd.
Wat de doeken in de reeks gemeen hebben is het glimmen van de vloeren, steeds in het midden van een al te ruim oppervlak. Leegte die je aan gaat staren..

Zaterdag om 11.45 een indruk in de weekendbijlage van de Avonden.