Een chroniqueuse die niet ophoudt haar eigen geschiedenis in beeld en in kaart te brengen, wat bij haar in elkaar overloopt. Eerder zag ik haar 'Plattegrond van de middelbare leeftijd', een uit een landkaart oprijzende voorstellingen van het leven in de stad, zoals het in de Middeleeuwen werd gedaan. Van gezin en familie tot café en carrière. Levende topografie. Ze zegt: 'Op kruispunten zijn er keuzes, maar je volgt toch de weg zoals die er ligt.'

Het begint in Harlingen waar ze vandaan komt en is nu in Amsterdam aangekomen. In Londen begon het, daar zag ze eens een Middeleeuwse wereldkaart (Mappa Mundi) in het Victoria and Albert Museum, een kaart als een his­torische vertelling, met veldslagen en vorsten er in getekend. Daarna maakte ze ‘De slag in Harlin­gen’ waarin de scheiding van haar ouders als een historische veldslag wordt afgebeeld. En van daar ging het almaar verder.

 Aan haar dacht ik vanmiddag in het uitvaartmuseum op de Amsterdamse Ooster­begr­aafplaats, waar ik bij de expositie Afterlife (in één woord, een groot verschil) Sarah van Sonsbeecks 'Moment of bliss' zag. Ook hier een spotlight - met daglichtfilter - die bijwijlen aan en uitvloeit alsof er een opklaring pas­seert. Het effect bracht me terug naar de jeugd­kerk: zon door glas-in-lood, een lichtvlek op de kerkvloer, waarbij de stem van de voorganger tot minimal music werd. En dan het verzonken staren, die gezegende toestand waarin con­centratie en wezen­loosheid ineen vloeien.

Sarah heeft dit niet bedacht voor een aula, maar voor dit museum. Of weer heel ergens anders. Moments of bliss kunnen je overal ten deel vallen. 

 'Gezien mijn bedoeling de meest vertrouwde voorwerpen zo mogelijk te doen brullen,

moest de orde waarin men normaal de voorwerpen plaatst

natuurlijk overhoop worden gehaald;

de barsten die we zien in onze huizen en op onze gezichten

vond ik veelzeggender dan de hemel;

de poten van een houten tafel verliezen hun onschuldig bestaan

dat men hen toeschrijft als ze plots uitsteken boven een woud;

een vrouwenlichaam dat zweeft boven een stad

vervangt heel goed de engelen die ik nooit heb gezien;

ik vond het nuttig het ondergoed van de Maagd Maria te zien

en ik toonde haar in dit nieuwe daglicht.'

 Machinekunst is er sinds de Futuristen en Russische constructivisten als Tatlin ('Die Kunst ist Tot, es lebe die neue Maschinenkunst') de elegantie van de machine stelden tegenover de emotionele erupties van schilderende Fauvisten en Expressionisten. De toeschouwer zet een machine in beweging, en completeert het kunstwerk. Precies de keerzijde van de zielloze machinale perfectie die Chaplin hekelde in Modern Times.

Het verdwijnen van het individu tegenover de perfectie van de machine. Die controverse duurde voort. In de jaren '50 en '60 ontwikkelde Jean Tinguely tekenmachines. Maar dat waren toch ook sculpturen, kunstwerken. Angela Bullochs machines zijn strikt functioneel, het publiek heeft weinig in te brengen. Je kunt een kamer binnen lopen en op een bank gaan zitten. Zo zet je ongewild iets in gang waar je weinig macht over hebt. Dit is geen spelletjesland waar je leuk kunt meedoen. Het gaat z'n eigen gang.

 En dan zijn er als sluitstuk op de bovenverdieping nog enorme wandschilderingen met citaten uit alle mogelijke pamfletten. Die - door hun overdaad - hebben opgehouden iets te zeggen. Zoals de dwangmatige lezer van gebruiksaanwijzingen weet: overdaad heft zichzelf op. Bevrijd van televisiebeelden, van kunst en slogans kun je naar huis. Angela Bullochs reductie is voltooid.

 Ze laat je aan je lot over met niets dan helder gek­leurd licht afgegeven door vierkante schermen en door teken­machines ingek­leurde vellen papier. Die machines reageren op geluid als een ouderwetse mechanische oscilloscoop, je kunt zo'n gele pen omhoog hoesten. Het rood kun je sturen met je kont, door op een rode bank te gaan zitten. Maar het resul­taat is lukraak en nietszeggend. Wat heel kalmerend werkt. En dat is net de bedoeling, denk ik.

 Op de beelden van de 'pixel boxes', vierkante schermen, heb je geen invloed. Ze lijken reduc­ties van tele­visie of computer­schermen. die onregel­matig van kleur vers­chi­eten, vervloeien. Waarom en hoe, geen idee. Dit is wat er overblijft van onze schermen. Zelden zag ik een tentoonstelling die zichzelf zo vakkundig ophief. De geruststellende ijle geluiden die erbij klinken kun je omsch­rij­ven als ophefmuziek. En het werkt. Het gekke is, het lucht op. Morgen meer. En maandag in de Avonden.

 Boeddha, de 'verlichte' die ons mensen kan inspireren óók die staat van verlichting te bereiken. Maar hoe? Al jong raakte ik geïnteresseerd in heiligen die na een rijk en zondig leven tot inkeer kwamen. Dat begon met de figuur van de starets (heilige man) in de Gebroeders Karamazov van Dostojevski en zette zich voort met Franciscus van Assisi en Augustinus. Zij overtuigden meer dan Christus, die 'magere zenuwlijder' (Reve), die heilig geboren werd, die het cadeau kreeg.

 En de dikte van Boeddha geeft toch ook vertrouwen. Maar verlichting? Wat zou dat toch zijn? Wat er van komt is altijd het zelfde: afzien van begeerte en bezit. Maar, werkt dat? En zo ja, is het te leren? Ik hou het erop dat je tamelijk begeerteloos geboren kunt worden of niet. En dat uit begeerte juist veel moois kan voortkomen. 

 ps. In februari wordt de zaal met de vijf Boeddha's officieel geopend, bezoekers kunnen nu al een kijkje nemen.

 Toen het Leidse Museum van Volkenkunde in 1937 dit gebouw betrok verhuisden ze naar een speciale zaal, waar een ingenieuze spiegelconstructie en het buitenlicht voor een steeds wisselende belichting zorgden. Een wonderlijke atmosfeer, volgens getuigen, waarin velen de Boeddha's zagen leven of bewegen. Het zou iets voor Germaine Kruip zijn om zoiets te herstellen. Maar, de Boeddha's hebben tenminste weer een eigen zaal, en zijn nu met lampen kunstig uitgelicht.

In 1883 kocht Volkenkunde een grote Amida Boeddha, de hemelse Boeddha van het Westen, de ondergaande zon en het hiernamaals. En daarna nog vier andere: Yakushi Nyorai, de geneesheer-Boeddha; Shaka, de historische Boeddha en twee beelden van Dainichi Nyorai, de Zonne-Boeddha.

 Intussen vind je in de al geopende benedenzalen de verzameling kunst uit alle werelddelen en een nieuw informatiesysteem met touchscreens, waarvan de programmering nog in de war is, zodat Boeddha soms in Afrika terecht komt. Tegelijk zijn de bordjes goedddeels verdwenen, zodat je veel ziet en weinig te weten komt. Morgen meer over de dikzak.

 Op 29 november vorig jaar had ze 'iets voor elkaar'. Dat bleek het filmen met de 'complexe' Walcott, tijdens zijn 82ste verjaardag, die hij zou vieren op z'n geboorte-eiland St. Lucia. Met  'schrijvers van over de hele wereld', waaronder vriend en mede-Nobelprijswinnaar Seamus Heany (1939). 'Een angstaanjagend traject,’ schreef ze. ‘maar ik heb mezelf beloofd just to stay quiet.'

 En toen kwam de vraag hoe deze twee mannen te filmen. Ik ried praten over literatuur af, zeggende: 'Dichters zijn goed als ze het over het stoken van een vuurtje hebben.' 'We gaan een boattrip maken,' schreef ze, 'langs de kust van het eiland. En met de lokale band muziek maken, en ik heb hem bezworen dat ik geen academisch gesprek wil (en kan). Ik zal Derek en Seamus vragen samen te gaan vissen, heeft dat je goedkeuring?'

Over acht dagen weten we meer.

 'Daar zit ze dan, aan een tafel vol boeken, bundels, een paar dvd's, velletjes papier vol aan­tekeningen, aparte harde schij­ven met allerhande, vele uren surfen, corresponderen en googe­len verder... en slechts enkele uren verwij­derd van the take off naar St. Lucia, waar, Godverbiede het, de meester zelf naar het hotel zal komen om het werkschema door te nemen­....

Een schema, scenes bedacht, een lekkere shotlist gemaakt met zaken als: wegrottende druivenbladeren op de beach, half vergane vissersbootjes, wegkruipende krabben op zoek naar schaduw, de pitons, Derek Walcott aan het schilderen, witte reigers in het schemerlicht...

Vier velletjes vol vragen en een hoofd vol zenuwen... Er is geen ontkomen aan... we gaan in het kleine vlieg­tuigje, volgepakt met lampen en camera's en microfoons en computers en van alles... to meet that old man...the marvel­lous master. Wish me luck for the next 8 days!'

Morgen meer.

 Hoe kan ik nu tegelijk ingespannen kijken naar een schilderij en oplettend luisteren naar een al te deskundig stemgeluid. Zelf gebruikt ze ze ook nooit, zegt Lisette Pelsers, nieuwe cheffin van Kröller-Müller, maar 90% van de bezoekers heeft ze graag.

Ze is verknocht aan kunstenaars, verknochtheden die vaak een leven lang duren. Veel beeldhouwers. We praten over aanraakbaarheid, zeker een gepolijste Brancusi vraagt om vingertoppen, maar vaak mag het niet. Al leerden haar jaren in het Rijksmuseum Twenthe dat bezoekers, ook kinderen, voorzichtig zijn in de buurt van kunst. Ouders hoeven niks te zeggen.

Geldgebrek is er, en maakt vindingrijk. Kröller-Müller herbergt een deel van het Van Gogh-verhaal, maar het moet beter verteld worden, vindt ze. Liefst zou ze bv. met crowd funding - zoals het haar in Twenthe lukte met Gainsborough - een Brancusi kopen voor het Kröller-Müller. Per 1 maart gaat ze in de slag. Morgen, dinsdagavond is ze te horen in de Avonden.