En temidden van tijdloze bergen word je het verleden in gezogen. Achteraf neemt dat vorm aan. Ik sla na, met hulp van Henk Beentje. En zo kom ik terecht bij Maria Luisa van Bourbon-Parma, vorstin van Lucca als opvolgster van Napoleons zuster Elisa. Na 1814 zette het congres van Wenen de ons welbekende familie Bourbon-Parma in Lucca neer.

 Het pasje dat ik overging was de Foce a Giovo (1674 meter), niet geasfalteerd. En dan de afdaling langs wat eens de Via Ducale was, de weg der graven. Vanaf 1818 werd hij gebouwd in opdracht van Maria Luisa en Francesco IV graaf van Modena, die een grote weg wilden tussen hun vorstendomen over de Apennijnen, buiten het hertogdom Toscane om.

 Hier liep eens hun grens. Het werk begon in 1819 en de weg werd feestelijk geopend door beide vorsten, die elkaar daarboven, waar ik stond, voor het eerst ontmoetten. Er schuilt een mogelijke liefdesgeschiedenis achter. Eenmaal terug in Lucca, sprak de gravin graag en veel over 'de besneeuwde hoogte' - daarbij zinspelend op de sneeuwwitte haardos van de graaf. Aan het hof zei men: 'Als ze op besneeuwde hoogte komen moeten de koeien terug naar het dal'. En nee, zo mooi was ze niet.

 De grafelijke weg werd al spoedig vaak onbegaanbaar door vele instortingen. Ik zag ze. Toen hij politiek niet meer nodig was werd hij verwaarloosd. 

 Toch lijkt de weg nog verder bergop te gaan. Ik vraag de vrolijke snoepverkoper waar die weg naartoe gaat. Hij lacht. 

 'Modena.' Dat moet een grap zijn. Modena ligt in de Po-vlakte, aan de andere kant van de Apennijnen. Toch nieuwsgierig geworden rijd ik verder omhoog en kom voorbij een steil bergpasje terecht op wat een heel oude weg moet zijn, uitgehouwen in de bergwand. Links berg, rechts ravijn. Mijn vriendin kijkt bezorgd.

 Maar het is een weg en ik rij verder, in de eerste versnelling, dat wel. Na de eerste bocht blijkt dat een onomkeerbare bes­lissing. Er is geen terug meer. Draaien kun je hier niet. Dus verder. En af en toe uitstappen om grote gevallen rotsblokken in het ravijn te kieperen.

 We vinden een oeroud hectometerpaaltje. Raken steeds verder van de bewoo­nde wereld. Het enige wat daar nog aan herinnert zijn kromgetrokken kartonnen bordjes DIVIETO LA CACCIA. Maar ik vind zelfs geen patroonh­ulzen. Mijn grootste zorg is dat de weg ergens geheel ingestort zal blijken. Dan moeten we de auto laten staan en te voet terug. Stapvoets rij ik verder. Wanneer zal deze weg eens omlaag gaan? Het wordt al donker. De benzine raakt op.

 Eindelijk verandert het plaveisel in restanten van een kasseienweg. Die vol gaten opeens steil bergaf gaat. En dan. Dan is er asfalt. Waar we vandaan kwamen zegt een bord, was de Strada del Duca. Welke graaf, wanneer liet deze weg aanleggen?

 Maar nu? Linksaf? Rechtsaf? Geen idee. Ik rij maar wat tot er een man met een tractor staat. Die ik vraag waar we zijn. Vreemde vraag, Hij wijst en zegt Abetone. We zijn de oude grens tussen Toscane en Emilia overgestoken. Over een 18^de-eeuwse weg, blijkt later. Die nacht doe ik alles opnieuw. En weer. 

 Hij is de enige brildrager in de gevangenis, waar hij als kleine zwendelaar terecht komt. En dan maak je in de film Blessed benefit mee hoe hij de gevangeniswereld reilt en zeilt. En het juridisch systeem eromheen. De rechters en advocaten achter hun houten bureaus met stapels mappen.

 Verveloos en afgetrapt is alles hier, de dubbele ijzeren bedden op afdelingen van twintig man, waar iedereen scharrelt en handelt. Maar dit is geen Amerika of Nederland, hier verbazend genoeg geen drugs. Wel rookt men eendrachtig z'n dagen door. 

 En geleidelijk ga je je hier net als Ahmad thuisvoelen. Een weldadige gemoedelijkheid overheerst. We zijn allemaal de klos, laten we het niet moeilijk maken. Opgesloten in een busje met een vervaarlijke chaingang ziet Ahmad hoe die hun handboeken losmaken met een gepikte sleutel. Ach, dat is om een sigaretje te kunnen roken.

 Het zijn vooral de rollen die de film maken, waaronder heel komische. De informele leider van de afdeling met z'n winkeltje, de gevangenisdirecteur in groots uniform die gunsten verleent, en blinde advocaat die de boel oplicht en de zeurende vrouwen thuis

 Ieder dorp zijn eigen president? Democratie blijft kwetsbaar. Voor nationalisme en demagogie. Hitler werd met meerderheid van stemmen gekozen.

 Alexis de Tocqeville was in 'De la democratie en Amerique' (1835) weliswaar een voorstander, maar voorspelde de onderschikking van het oordeel van wijzen aan de vooroordelen van onwetenden en de tirannie van de meerderheid.

 Wie daar ook tot president gekozen werd, nooit de intelligentste Amerikaan. Omdat de meerderheid nu eenmaal niet zo intelligent was.

 De Founding Fathers hadden dat voor­zien en vernuftige checks and balances ingebouwd. Die in de dagen van Trump goed van pas komen. 

 Het bleef bij een poging. De kogel bleef in haar achterhoofd zitten, onverwijderbaar, en maakte haar nog gekker dan ze al was. Hitler zocht haar meermalen op in het ziekenhuis en betaalde de rekeningen. Via Zwitserland brachten haar ouders haar naar huis. De tabloids storten zich op Unity. Onderweg werd de ambulance gesaboteerd.

 Moeder bleef fanatiek pro-Hitler, maar de schrijvende zuster Nancy werd verpleegster tijdens de bombardementen van Londen.

 Unity liep mee in pro-Duitse demonstraties in Londen met een swastika op de mouw en kwam terecht in vechtpartijen waarvan ze genoot. Er werden vragen gesteld in het parlement, Ze kwam meermalen in het bioscoopjournaal. In 1948 stierf ze, zeer dik en gek geworden op het Schotse eiland dat de familie bezat.

 De 95 stellingen die hij in 1517 aan de deur van de slotkapel in Wittenberg spijkerde waren gericht tegen het monopolie dat de katholieke kerk bezat op de toegang tot de hemel. Om je zonden af te kopen moest je ze betalen. Anders zou je branden in een hel vol demonen.

 Als gelovige kon je bij Luther zonder bemiddeling zelf met God in contact treden. Genade was niet te koop. De Paus noemde hij de antichrist.

 Waarmee de kerk eigenlijk overbodig was. Vooral ook toen hij de Bijbel in het Duits vertaalde zodat je daar de priester niet meer bij nodig had. De net uitgevonden boekdrukkunst hielp. Hij speelde ook nog aardig luit en schreef gezangen.

 Luther was bevriend met de vrijmoedige schilder Lucas Cranach, meester van de naakten onder voiles, die hem vaak portretteerde. Samen brachten ze z'n boodschap.

 Een lieve jongen was hij niet. Over Joden zei hij 'Ten eerste moet men hun synagogen en scholen in brand steken, ten tweede ook hun huizen afbreken en verwoesten.' Over vrouwen: 'De vrouw is bestemd om thuis te blijven.' En over heksen: 'Ik wil de eerste zijn die het vuur van de brandstapel aansteekt.'

 Er waren er vrij veel die neigden naar Hitler. In 'Take six girls' de levens van de zusters Mitford beschreven door Laura Thompson kom je het ruimschoots tegen.

 Vooral de zusjes Diana - die met de Engelse Nazi Oswald Mosley trouwde, in aanwezigheid van Hitler, in de achtertuin van Goebbels - en Unity waren Hitler-fans en drongen door tot de inner circles van de Nazipartij. Net als Mussolini was Hitler een popster waar meisjes mee wegliepen.

 Hitler dronk graag kopjes thee met ze en nodigde ze uit op de Partijdagen zoals in Neurenberg in 1935. Dit zeer tegen de zin van Goebbels. Onder de 400.000 Sieg Heilroepers waren veel teenage-meisjes. Deborah Mitford schreef later dat ze in Hitlers nabij­heid trilde over al haar leden. Wel moest ze toen haar lipstick wegpoetsen.

 Thompson schrijft: 'Het was alsof de sluimerende waanzin in Hitler het zelfde in haar had gevonden en het had losgemaakt.' Sommige vrouwen houden van de rand van de duisternis. Geprivilegieerde vrouwen gaan uit met gangsters. Uit verveling. 'Diana bepleitte een pro-Duits radiostation, gericht op Engeland. Hitler zag er wel wat in. Unity neigde naar hysterie. Toen de oorlog werkelijk uitbrak schoot ze zich door het hoofd.

 Nancy, de verstandigste, schreef heel geestige boeken over haar familie die ik bijna allemaal las.

 Ik was daar ook, in 1985, op het Stationsplein, en sprak de eigenares die het nog goed wist, ze was een klein meisje in augustus 1950. Ze had de kamer uit piëteit altijd zo gelaten.

 Het was warm, die dag. Alle bekenden van Cesare waren de bergen in om verkoeling te zoeken, in Sestriere. Hij belde rond maar niemand was in de stad. Toen heeft hij de pillen genomen, zei ze.

 Een dag later bezocht ik z'n oude vriend, de klarinettist Nuto, in hun geboortedorp Santo Stefano in de Langhe. Die losbarstte over de Amerikaanse actrice Constance Dowling, Paveses fatale liefde. Ik maakte er radio van. Het programma raakte vriend Wim Brands.

 Twee strofen van Tentijes bezoek aan Hotel Roma:

'Laat staan dat er een gedenkplaat naast de toegangsdeur/ is aangebracht, de lounge lijkt uitgestorven, ja, het eigen verleden/ dusdanig kunnen veranderen dat het bloed/ minder zou steken/ en tussen huid en vlees alle vrees/ getemperd was -

 dacht hij, toen hij deze laatste, onbehaaglijke/ eenpersoonskamer betrad, een sleets Perzisch kleedje/ op de plavuizen voor het bed en een telefoon/ boven het hoofdeinde, terug aan vroegere hotels, aan de suite/ naast het Valentinopark, voor hij de tragiek/ van zijn bestaan met twintig slaaptabletten wegspoelde?'

 Jackson laat zien hoe vrouwen hun wegen vonden. Naar de macht, de kennis en de geliefden die ze wensten. Veel van die wegen kwamen uit het Oosten, zoals de medische wetenschap en schoonheisdstips. Net lees ik over middelen tegen slechte adem en een Arabische balsem tegen geïrriteerde lippen door eindeloos kussen.

 In de Bijbel laat Eva zich verleiden door de slang en moet voortaan ondergeschikt zijn. Maar de slang kruipt voort. De non en mystica Hildegard van Bingen (1098-1179) schreef vrijmoedig over wat seks bij een vrouw teweegbrengt: 'Een gewaarwording van hitte in haar brein die sensueel genoegen met zich meebrengt... en weldra trekken de seksuele organen van de vrouw zich samen.. op dezelfde manier als waarop een sterke man iets vast kan grijpen in zijn gesloten vuist.'

 Maar een van eerste seculiere vrouwen die in hun onderhoud konden voorzien als schrijfster, Christine de Pisan (ca.1364-1431) moedigde vrouwen juist aan bescheiden, kuis, sober en vroom te zijn, God lief te hebben en te vrezen. En ze adviseerde vrouwen 'om altijd opgeruimd te zijn tegenover hun echtgenoten en er voor te zorgen dat het eten kon worden opgediend als ze thuiskwamen van hun werk.' Ze was dan ook gelukkig getrouwd geweest, en weduwe, waardoor ze kon schrijven. 

 Deze week wordt namelijk precies dat zelfde Banquet des Bouquinistes geserveerd in Restaurant Jaspers aan de Amsterdamse Ceintuurbaan. En ingeleid door Ewoud Sanders.

 Marmier was een productieve reisschrijver en verzamelde wereldboeken. In Nederland kwam hij ook en verbaasde zich erover dat kerkgangers na de dienst in discussie gingen en hun dominee corrigeerden. Onze literatuur vond hij niet best, alleen Beets, Bilderdijk, Van Lennep en Tollens gingen nog wel.

 Hij was een ware bibliomaan en kende alle bouquinistes aan de linkeroever. Had zelfs een speciale jas laten maken met extra diepe, versterkte zakken en bood na een aankoop altijd een snuifje of sigaret aan. Toen hij eens een briefje van honderd francs in een gekocht boek vond gaf hij dat aan de verkoper.

 Ze kenden hem, en boden hem soms zijn eigen boeken aan, tegen forse prijzen, wetend dat hij die niet kon laten liggen.

 Het feestmaal na z'n dood is niet vergeten. Een journalist noteerde het menu, dat nu de 29ste as. weer wordt geserveerd. Geef u op bij info@kantien.nl

 Haast u! Vandaag is de laatste dag dat het kan.