De filmloop was te zien op de grote tentoonstelling Close by in the distance van Marijke van Warmerdam, in Boijmans vorig jaar en nu weer in het Amsterdamse Stedelijk. Iedereen herinnert zich de hallucinerende hoed, maar wie kent het verhaal er achter?

 Marijke maakte een permanente installatie voor het Wilhelmina Kinderziekenhuis in Utrecht. Toen de film voor het eerst vertoond werd zorgde ze ervoor dat alle patiëntjes precies zo'n hoed op kregen als in de film te zien is.

 'Ze kijken naar een film over een hoed die verdwijnt en dan weer terugkomt.. net als een kind dat naar het zie­kenhuis gaat en er - hopel­ijk - ook weer uit terug­keert.'

 In juli ga ik met Marijke van Warmerdam voor de Avonden een Zomeravond lang op lokatiebezoek.

 In Rijksmuseum Twenthe draait zijn 'Hunt for High Tech' die ik zaterdag wil gaan zien. Waarom? Als je willekeurig welk gebouw dat onder je tekenpen ontstaat met modern materiaal ook werkelijk kunt laten bouwen, dan lijkt het maar een stap naar de menselijke verschijningsvormen. Mode, maar dan verder. Zoals Iris van Herpen het al eerder deed. Met in het achterhoofd steeds weer SF-fantasieën waarin hersens met draadjes aan machines en computers worden gekoppeld. Zoals al bijna gebeurt als je ziet hoe Stephen Hawking in zijn hyper-rolstoel leeft.

 Nu blijft het nog bij mode en kunst. Maar de grenzen vervagen. Zegt Hess: 'Soms ben ik ontwerper, soms regisseur van een idee of proces.' Zijn ontwerp voor Lady Gaga, de fameuze Slime Dress, begon met bellen blazen met kauwgom. En met kijken naar weekdieren en kikkers met wangen als bellen. Huidkleurig slijm maakte hij, zodat je de overgangen niet meer zag. Huid en lichaam zijn z'n onderwerp, ze worden voelbaar afgetast.

 Ik dacht aan Juhani Pallasmaa, de Finse architect en zijn classic The eyes of the skin, waarin hij de verstrengeling van de zintuigen preekt. Ga maar na, wat je ziet dat voel je en ruik je, en voor je het weet hoor je het ook.

 'En het was werkelijk de keizer. Daar kwam hij nu aan, oud en gebogen, vermoeid door de gedichten en al op de vroege ochtend verward door de trouw van zijn onderdanen, misschien ook een beetje geplaagd door reiskoorts, in die toestand die dan in een krantebericht 'de jeugdige frisheid van de monarch' werd genoemd, en met die langzame tred van de grijsaard die 'elastisch' genoemd werd, haast trippelend en met zachterinkelende sporen, een oude zwarte en wat stoffige officierspet op zoals ze nog in de tijd van Radetzky waren gedragen, niet meer dan vier mannenvingers hoog. De jonge luitenants minachtten de vorm van deze pet. De keizer was de enige in het leger die zich zo streng aan de voorschriften hield. Want hij was een keizer.'

 'Een oude mantel, van binnen verbleekt rood, omhulde hem. Zijn sabel hing een beetje slepend aan zijn zijde. Zijn stevig gepoetste gladde laarzen glansden als donkere spiegels, en je zag zijn smalle zwarte broek met de brede rode generaalsstreep, een ongestreken broek die op de ouderwetse manier ronde pijpen had, als rolletjes. Steeds weer hief de keizer zijn hand saluerend naar de rand van zijn pet. Hij had de soort blik die niets schijnt te zien en waardoor iedereen zich geraakt voelt. Zijn ogen bestreken een halve cirkel, als de zon, en wierpen stralen van genade op iedereen.'

 Meteen kwam het verhaal over de Clarissen van Uden, die van de dorpelingen moesten bidden om mooi weer. Scheen de zon, dan kregen de zusters een worst.

 Mooi staat daar in het midden het Elisabethbeeld dat de kunstenaars Roggeband en Van Lunteren laten overgroeien door winde, tot alleen haar geheven arm nog uit het groen steekt. Onder aan de spijlen is een bak met aarde geplaatst waaruit haagwinde opklimt. In de loop der weken zal het beeld vergroenen, zegt Roggeband, overwoekerd worden door de plant die ook wel, treffend vanwege de witte bloemen, 'Onze-Lieve-Vrouwe-Hemdeke' genoemd wordt.

 Een paradijselijke plek, vol verhalen. In het boekje van Rinke Nijburg en Gerda ten Thije komen ze - naast de mid­deleeuwse handschriften - tot leven. Was het paradijs eens de oase in een woestenij vol verscheurende wilde dieren, nu klampen we ons vast aan laatste restjes natuur, een enkele overlevende olifant. Adam en Eva woonden er, maar verleid door de slang raakten ze bevlekt door de erfzonde. Toen God later een onbevlekte vrouw zocht vond hij tenslotte Maria. Maria, een betere Eva. Daarom ook zien we haar afgebeeld in een nieuw paradijs, de Hortus Conclusus.

 ps. de prent is uit Arca Noe van Athanasius Kircher (1675). Paradijs is een perzisch woord. Een ommuurd landgoed, bewaakt door vier engelen.

Narcisten!

Net als Venetië trekt Amsterdam dag

en nacht narcisten aan. Het zijn de spiegels,

de diepe, zieke spiegels van de grachten,                    

het is het water dat je gevel rekt,             

het water dat bekwaam de luchten vangt   

en elke blik of kus op film vastlegt.           

Narcisten! Laat in mei! Hun fraaie tred,

hun weergaloze kop: het komt op film.  

Het is een drukke stad die aandacht wil

en krijgt. En jij staat bij het IJ en ziet

hoe beeld na beeld in de montagekamer

van het water glijdt en daar verdwijnt.      

Een bijrol zijn we, ijdel, lang van stof,

en in een bijzin zullen we verdrinken.  

Maar voor we uit het script worden geknipt

spiegelen we ons piekfijn aan het licht.            

 'They are lost, but also not lost but somewhere in the world. Most of them are small, though two are larger, one a coat, and one a dog. Of the small things, one is a valuable ring, one a valuable button. They are lost from me and where I am, but they are also not gone. They are somewhere else, and they are there to someone else, it may be. But if not there to someone else, the ring is, still, not lost to itself, but there, only not where I am, and the button too, there, still, only not where I am.'

 ps. Wat in het Nederlands zoekraakt komt in een heel andere wereld terecht dan wat in het Engels wegraakt. Er bestaat een vertaling van haar Verzamelde Verhalen. Ik aarzel.

 Met Folkert de Jong cirkelde ik aan de voet van het Hilton hotel om zijn bijdrage, de Harlekijn met de Napoleonssteek 'La danse'. Vrij naar Picasso in 1915. Morgen zijn we te horen in de Avonden.

 De Harlekijn werd gemodelleerd in kunststoffen, waarvan je de rafels nog ziet, gegoten in brons en beschilderd. Brons, zegt Folkert, is het materiaal waarin je vorsten giet, het materiaal voor symbolen van de autoriteit. Zijn dansende Harlekijn is een commentaar op wat we om ons heen zien: de ABN-Amrobank, het Hilton hotel. Kunst en openbare ruimte staan opeens op gespannen voet, bezien elkaar wantrouwig. De Harlekijns van Picasso dreven al de spot met Napoleon, ze waren op hun beurt nazaten van de middeleeuwse hofnarren. Picasso moet zich in z'n arme begintijd vaak niet meer dan een clown gevoeld hebben.

 Intussen tikken de kinderen van een schoolklas - ze worden hier bij bosjes rondgeleid - tegen zijn Harlekijn. Ja, hij doet denken aan de levende standbeelden op de Dam.

 'Is ie echt? Goeie vraag.'

 Zijn gezicht is wel oud, zeg ik. Daarin verschilt ie van z'n voorbeeld bij Picasso. Hij is honderd jaar ouder. Dat kan kloppen, zegt Folkert de Jong, tijd is in mijn werk belangrijk.

 Wat zo'n muur verbergt ontdek je vroeg of laat. Een met ver­roeste hangsloten vergrendeld, verzakt hek is genoeg. Een oprijlaan, een lichtje in de verte. Er is altijd een binnen en een buiten. Zo zit de wereld in elkaar. Ben je erin dan verlang je, sta je buiten dan verlang je niet minder. Overschrijden van grenzen heeft gevolgen.

 Behalve de miniaturen in middeleeuwse handschriften en bezoe­ken aan gewoonlijk gesloten kloostertuinen van Capucijnen en Franciscanen in de buurt zijn er ook fantasieën van eigen­tijdse kunstenaars te zien in Uden.

 Zo hebben PJ Roggeband en Hans van Lunteren een om­kering van de Hortus Conclusus ontwor­pen en uitgevoerd, die de bezoeker laat omgroeien door een Besloten Tuin. Een draagbare tuin die hij/zij letter­lijk meeneemt waar ie gaat. Zodat je temidden van geuren en zoemende bijen en hommels voortgaat.

 'PJ, waar ga je met die tuin naar toe?'

 En dan te bedenken waar de rondgaande tuindrager, de Homo Hortus Conclusus, allemaal voor moet zorgen. Voor welke planten zoek je de zon op, voor welke kan een buitje juist geen kwaad? Een beweeglijk bestaan. Friedensreich Hundertwasser, de kunstenaar-architect die zoveel begroeide gebouwen ontwierp zou het schitterend gevon­den hebben.

 Zaterdag opent de expositie in Uden.

 De Hortus Conclusus heeft altijd twee kanten, hij biedt bescherming aan jonkvrouwen of houdt ze juist gevangen. De besloten hof zegt: hoofse liefde. Maar in de bijbel gaat het om de maagdelijkheid van Maria. Het is daar, in de besloten tuin, waar de opgejaagde Eenhoorn zich in haar schoot legt.

 Benieuwd naar de miniaturen in de middeleeuwse handschriften die in Uden te zien zijn. Maar ook naar wat eigentijdse kunstenaars als PJ Roggeband & Hans van Lunte­ren, Persijn Broersen & Margit Lukács en anderen met het oeridee doen.

 Van het paradijs naar het Vondelpark. Van de tuin van Bassani's Finzi-Contini naar de ommuurde moestuin van het Huis te Eerbeek waar ik mijn naam in sterrenkers zaaide op een eigen lapje grond.

 Zover de staatkundige kaart. De echte, de hoogtekaart kende een wereldwijd kleurenregime. Zo'n helderheid moet Wislawa Szymborska voor ogen gestaan hebben voor ze stierf. In haar laatste bundel 'Zo is het genoeg' heet het laatste voltooide gedicht Landkaart. Met daarin als tweede strofe:

 Zijn laaglanden, valleien zijn altijd groen,

hoogvlakten, bergen geel en bruin,

en zeeën, oceanen zijn genegen blauw

aan gerafelde kusten

En het eindigt:

  Ik houd van landkaarten, want ze liegen.

Want ze laten de venijnige waarheid niet toe.

Want grootmoedig, met milde humor

spreiden ze voor mij op tafel een wereld uit

die niet van deze wereld is.

 ps. de dvd met het filmportret Einde en begin zit erbij..