En nu is er Lore, het alom gepre­zen verhaal van een groepje Duitse kinderen van een SS-er dat in 1945 dwars door bezettingszones, inclusief de Russische, van het Schwarzwald naar het Oostfriese wad trekt. Aangevoerd door de seksueel rij­pende Lore. Die - o wonder - ontsnapt aan verkrachting.

 En wat zijn die kinderen dik! En wat zijn hun kleren en schoenen - schoenen werden onmiddellijk gestolen - smetteloos. Nee, 1945 is niet terughaalbaar. Geen verwoeste stad krijg je te zien, zelfs geen dorp. Geweld wordt maar heel spaarzaam aangeduid. Van de vuurstormen na de geal­lieerde bombardementen geen spoor. W.G.Sebald klaagde in zijn Luftkrieg und Literatur al het grote zwijgen over deze periode aan. Lore, van de Australische Cate Shortland bedekt dat zwijgen met een overdaad aan sprookjesachtig gefilmde natuurscènes. Soms denk je bijna de familie Trapp te zien. Ja, okee, één broertje sneuvelt uit pure dommigheid.

 Dramatisch hoogtepunt aan het slot - geloof het of niet - Lore gooit de porseleinen hertjes van haar strenge oma stuk. Ik kwam misselijk buiten.

 Uit protest kwam er een stortvloed aan handvaardigheid. Museum Boijmans pakt op de tentoonstelling Hand Made uit met het werk van glasblazers, zil­versmeden, tingieters en wevers uit de laatste twee eeuwen, uit hun collectie. Met daarbij toch weer de suggestie ‘dit sterft uit’.

 Maar wat op Hand Made vrijwel ontbreekt is wat handen in deze tijd alle dagen doen. Immers, om wat te noemen, bij de radio zitten program­mamakers intussen zelf aan de knoppen, wat achter computers gebeurt barst van de unieke handvaar­digheid. Menige lay-outer is creatiever dan de glasblazers van Bert Haanstra, wiens film onvermijdelijk voorbijkomt. De tentoonstel­ling houdt op waar hij zou moeten beginnen. Bij Iris van Herpen.

 Bij de oog-handc­oördinatie van nu, die unica oplevert. De grenzen tussen kunst en nijverheid vervagen. Waarbij komt dat de veelgeprezen 'design' tekenen van landerigheid begint te vertonen. Zie de ironische tafels en stoelen van Maarten Baas, of hier, de papiervouwkunstjes van Pavlos.

 Proberen in de buurt te komen van 'iemand'. En je realiseren dat dat eigen­lijk niet kan. Maar het ondertussen toch blijven proberen.

 Marja Pruis begint zich al schrijvende - en dat schrijft ze ook op - te realiseren hoezeer over iemand schrijven verschilt van iemand 'kennen': 'In werkelijkheid worden de raadsels alleen maar groter'. Zou dat wat de schuchtere Patricia de Martelaere tijdens haar leven prijsgaf zijn wat Marja Pruis wil verzamelen? De Martelaere stond op gespannen voet met de openbaarheid. Verbood publicatie van persoonlijke bijzonderheden. In 2005 was ze wel aanwezig bij de uitreiking van de Libris-prijs, maar meed de camera's.

 Pruis citeert Janet Malcolm: 'De brieven en dagboeken die we nalaten en de indruk die we hebben gemaakt op onze tijdgenoten, ze vormen slechts de schil rondom de kern van ons essen­tiële leven. Als we doodgaan wordt die kern met ons begraven.'

 Marja Pruis betwijfelt dat. En vraagt zich af: 'Is de schil, of het omhul­sel, uitein­delijk toch interessanter dan de kern. Of is dat het waarom je überhaupt in iemand geïnteresseerd raakt.'

 Wat me daar overkwam had ik niet eerder. Ik ging stemmen horen van fotografen die aanwijzingen gaven, lang geleden. En dacht ja natuurlijk, de fotograaf was God, die je beel­tenis vastleg­de, die anders met je in het graf zou verdwijnen.

 Sommige stemmen waren ronduit nors, zoals die bij por­nodia's uit de jaren '50. Vrouwen in met moeite zelfgemaakte sexy bikini's en gekapt voor de gelegenheid kijken bevreesd in de lens. En ik hoor de stem van een Groot Kunstenaar, die zich - op een grassig landje of in een benauwde kamer - verheft tegen een nietig model. Voor jou een ander. Ik moest daar weg, weg van die vrij­gevochten mensen.

 Terug naar dit picknickende gezin in Nabokov-tijd. 'Ach mevrouw,' zegt Piotr Vedenisov in 1910, 'als we nu die beide parasols.. En even stil blijven zitten graag.' Gelachen werd er niet. Foto's waren ernst.

 Ik kwam buiten en dacht aan de stem van Jacob Merkel­bach en de actie van het Amster­dams Gemeen­tearchief aan de overkant: 'Red een portret'.

 Vreemd.. De kardinaal van dienst vergat zelfs het 'annunzio gaudium magnum' of sprak onverstaanbaar, zo'n haast was er bij. Verdacht dus. Hoe kon dit? Willem Brakman, in zijn prach­tige roman over een verdachte pausdood in 'De vader­moorders' beschrijft de diepere gronden zo:

 'Weinigen in het Vaticaan zullen weet hebben van de verwoes­tende werking die overladen plafonds, vloeren en zijwanden hebben op het wachten en dit wachten weer op het geloof. Er ontstaat een sufheid en een ijle tuut in het hoofd van het maar niet uitgedund rakende sacramentum. De mond wordt on­houdbaar droog, een lichte oneerbiedige hoofdpijn ontbreekt nooit, geeuwen, wroeten om de kaken, handen en voeten worden de eigenaar zeer vreemd...'.

 Hoe ging het? In november 1966, ik was net 23 geworden, zat ik op een studentenkamer aan de Amsterdamse Weesperstraat. In gezel­schap van de studenten die daar de Stichting Jeugdsentiment De Jaren '50 oprichtten. Wij realiseerden ons hoe snel de tijden veranderden (Dylan 'The times they are a-changing'). Wij zagen de leefomstandigheden van onze jeugd in een razend tempo veranderen. Weldra ‑ dach­ten wij ‑ zou er weinig meer van over zijn. Daarom besloten we - gepast ironisch - een monumentje op te richten voor die tijd. Waarvoor wij gemengde gevoelens koesterden.

 Vandaar dat we 'nostalgie' een misplaatste benaming vonden. We verlangden niet terug naar wat ook. En we waren 22, 23 jaar oud en hip als wat, terwijl nostalgie toch in het algemeen geas­socieerd wordt met bejaarden. Wij zochten een equivalent voor nostalgie. De benaming voor onze gemengde gevoelens werd tenslotte na lang piekeren wat mij te binnen schoot: jeugdsentiment. De rest van de club ging ak­koord. Er kwam een Stichting Jeugdsentiment De Jaren '50 die in 1967 een tentoonstelling organiseerde en een Groot Gedenkboek uitbracht bij Thomas Rap. Er is over geschreven, televisie en radio gaven er aandacht aan.

 Het woord jeugdsentiment werd in het spraakgebruik helaas al vlug een synoniem voor nostalgie. Onze gemengde gevoelens verdwenen eruit. En zo werd en wordt me regelmatig een klef soort hang naar een goede oude tijd aangewreven, terwijl mijn jeugd toch niet erg gelukkig was. En dan! Dezer dagen verschijnt er een meneer van de zg. Taalbank die aanwijst dat Menno ter Braak het woord in 1932 al een keer gebruikte. En suggereert dat ik hem in 1966 'onbewust' heb geplagieerd. Zou het?

 Bedenk maar liever geen woord.

 ps. Kees van Kooten en Wim de Bie waren ons studenten trouwens al voorgegaan met hun radioserie 'Memories are made of ziss'.

 'Men heeft het weleens over de oneindigheid van het menselijk verlangen. Het verlangen schuift op zodra het heel even heeft bereikt wat het leek te willen - het is als de horizon, waar je alleen naar kunt kijken en nooit echt kunt zijn.

 Je kunt alleen verlangen wat je niet hebt. Dat lijkt nogal vanzelfsprekend. Maar toch, er zijn vreemde toestanden, zeldzame momenten waarop het verlangen zich richt op iets dat in feite reeds wordt bezeten, en zelfs volkomen, meer dan ooit bezeten. Misschien is dat geluk: verlangen naar wat je al hebt, alsof je het nog niet had, met de hevigheid van het tekort en de vreug­de van het bezit tegelijk.

 Kanaries zingen niet wanneer ze het wijfje bij zich hebben. Men zegt: Zie je wel, ze zingen niet van blijdschap maar van verlangen. Maar een treurende kanarie zingt ook niet. Zie je wel.'

 Een doet verslag van een beslissing van de Hoge Raad. Een Hindoe godheid mag van de Raad land en eigendommen bezitten. Hij heeft immers een zichtbaar beeld dat zetelt in een tempel. Als dat op de goede manier is gewijd heeft hij een legale status, de zelfde als een 'natuurlijk persoon'. Een stuk steen of hout kan, mits op de juiste rituele manier behandeld de van zichzelf vormloze godheid vertegenwoor­digen. Het is het menselijke concept van een goddelijke aanwezigheid dat het vormgeeft.

 Wie de eigendommen beheert staat er niet bij. Nog iets: onovertroffen zijn de eindeloze strengen handgemaakte mensfiguurtjes die kralen kunnen zijn in vliegengordijnen, maar ook andere doelen kunnen dienen. Of versiering zijn. Iedere kraal heeft een gestalte en een gezichtje. Waardoor je zomaar wordt teruggebracht naar het tijdperk voor de mas­saproductie. Een schok. Zoveel handen.

 Morgenavond meer.

 In de geboortestreek van Sheela Gowra, van wie nu een eerste solotentoonstelling te zien is in het Eindhovense Van Abbe, gaan nut en zegen vaak samen. Zo wordt het haar dat ­pelgrims moeten afscheren enerzijds gebruikt voor cosmetica, maar men vlecht er ook slingers van om over de bumper van auto's te hangen. Ter bescherming tegen de kwade machten in het verkeer.   

 Zalen vol in Bangalore doodgewoon gebruiksmateriaal waarvan de schikking soms herinnert aan Ai Weiwei. Op filmpjes zie je Sheela heel huishoudelijk in de weer, haar eigen verf mixend in een vies keukentje. En ze legt uit hoe ze bedacht hoe ze de 'mensen in het Westen' deze dingen wilde uitleggen.

 Getraind op de kunstacademie wist ze dat de Westerling reageert op mooie, abstracte vormen. En zo kwam ze tot haar as­semblages: installaties van gerecyclede teertonnen, mestkoek­en, kabels, wat al niet. Mooi, maar voorbij de schoonheid ligt haar verhaal over een wereld waar schoonheid bijzaak is.

 Maandag in de Avonden meer.

 Joost Scholtsz schrijft: 'Het wonderlijke bouwwerk op de foto bij het bericht van 5 maart over Willem Brakman is een zogenaamd "Gradierwerk". Ooit werden ze gebruikt voor zoutwinning.' Ja, zout was eens geld, leerde ik in de Franse 'salines'. De bewoners noemen ze hier ook wel 'Salinen'.

Joost: ‘Later schreef men er ook positieve effecten voor de gezondheid aan toe, ivm. de kunstmatige zeelucht. Er zijn er nog een paar in Duitsland, o.a. in de buurt van Osnabrück. Zelf kwam ik er een paar jaar geleden toevallig één tegen in Bad Kösen in voormalig Oost Duitsland.'

 En die nabij Osnabrück, daar stond Willem Brakman dus. Niet ver van zijn woonplaats Boekelo, eens bij scholieren bekend om de zoutwinning. Schrijft Steven: 'Hij voelde zich rot en een week of wat later bleek er iets met zijn hart te zijn (ziekenhuis etc.). Het was erg koud en daar had hij last van (wat hem als arts had moeten waarschuwen).'