Maar het gejuich is verstomd. De man naast Johnson zou Johnny Shines moeten zijn, de slide-gitarist die ik in de jaren '70 een avond lang opnam op een Haarlemse zolder, met repertoire waar veel Robert Johnson in zat. Maar zo'n 'smart dresser' was ie toen zeker niet.

 Kenners zetten vraagtekens bij het pak dat de veronderstelde Johnny Shines draagt. Dit type 'zoot suit' kwam pas in de vroege jaren '40 in de mode. En de man lijkt volgens velen niet op Shines, hoewel die eens beweerde dat hij en Johnson in 1937 samen op de foto gingen.

 Niet deze foto toch. Kenners zien dat het een fotomontage moet zijn. De achtergrond rechts boven is een spiegelbeeld van die links boven. De figuur rechts lijkt in spiegelbeeld afgedrukt. Schaduwen vallen verkeerd. En nog zo wat. En het meest over­tuigend: een andere kenner zegt: de knopen op het witte jasje zitten links en op mannenjasjes horen ze rechts.

 Blijven de vragen: als het niet Johnson is, wie is de man in het donkere pak dan wel? En wie is de man in het lichte pak?

 Als ze leeg zijn worden ze uit elkaar gelegd en met een wals platgemaakt, zodat je heel bruikbare platen beteerd ijzer krijgt. En van de platen (roestvrij nu, waterdicht) worden dan behuizingen gebouwd.

 'Let dus goed op,' zegt Sheela Gowda (1­957) - van wie werk ook op de Documenta 2012 te zien was - 'eerst is er het bouw­materiaal, en de afmetingen daarvan bepalen hoe groot je huisje kan zijn.

 Het teervatenhuis is maar een van haar 'installaties'. En dan laat deze vriendelijke mevrouw uit Bangalore ons achter met de vragen. Kan praktische recycling tegelijk kunst zijn? Ja, wat ze op de solotentoonstelling 'Open Eye Policy' laat zien is mooi, maar heeft ook vaak een politieke inzet en is zonder meer nuttig. Het is haar eerste overzicht in twintig jaar. Ik ga naar Eindhoven, kijken.

 Beste Wim,      29/10.98

  Gezegende knorrepot, maar gelijk hedde ge! De middag was een hel. demonterende muziek. mond op mond gesprekken en liplezen. Resultaat toch niet gering. Ik wil beslist niet de esoterisch afgekeerde zijn., er zijn, en overeind blijven. Zoiets als weten waar je over praat. Dat geeft toch meer diepte dan de man (ik ken hem goed) die opzettelijk en met groot genoegen een Wagneriaanse punt opzoekt op een bekend eiland daar op zijn hurken gaat zitten, luistert naar heel, ja héél oude dingen zoals de wind in de kruinen. de ruis der zee. en dan veel verlatens in het fysiek. een keutel draait vanwege de vele onachterhaalbare verstrengelingen en dan fluistert. "hier woont God." Zo iets wil verdiend zijn. Ondergaan tot het uiterste en de distantie niet verliezen. 'Et filius. et spiri­tus sancti et cave et ave W.

 Hij loopt bij een psychiater. Wat zou ie hebben? Je bent dezer dagen al gauw asperger of een andersoortige autist. Maar Lorenzo wil eigenlijk niks anders dan met rust gelaten wor­den en de mieren in zijn terrarium bestuderen. Hij neemt z'n maatregelen, duikt onder in de kelder van zijn ouderlijk huis. Lorenzo is een meester-verstopper. Een gezonde jongen.

 Maar dan. Hoe kom ik van mezelf af? Daar staat opeens z'n oudere halfzusje Olivia voor z'n neus,  die aan de junk is. Onhelpbaar zoals junks meestal. Er ontstaat een lotsverbondenheid naar boven. Maar zonder uit­zicht. Ondanks haar beloften. Alleen daar zal Lorenzo pas achter komen na het einde van deze film. Ik en jij van Ber­tolucci geeft twee prachtig gedetailleerde portretten.

 Landerigheid is misschien het goede woord. Zijn het schilderijen? Heel slordige, er zitten een paar spetters verdunner op. Onder de sneeuw van ‘Permafrost’ is een eerdere voorstelling weggeschilderd maar die schemert nog door. De figuur zit op z'n knieën en graaft in het wit. Naar het weggewerkte schilderij dat er onder zit? Contouren lopen kwasi-achteloos door van een horizon in een broekband. Cartoons zijn het, maar dat métier moet het ontgelden. De figuren zijn stripfiguren waarvan alleen een paar kenmerken zijn overgebleven. Een oog, de onvermijdelijke pofbroek, de oude Oost-Europese kleuren.

 In de onderwerpen kun je stripcliché's herkennen, maar die vormen tezamen raadselachtige voorstellingen waarop je niet uitgekeken raakt. 'Juliana' herinnert aan de oude koningin. We zien haar in een hiernamaals waar heel het geluk uit haar sigaret komt. In 'Rebirth' vindt het personage houvast. Aan wat een stel hersens met een staart lijkt en wat? 

 Een wandeling langs de grenzen van esthetiek, van begrip en wat al niet. Steeds op het kantje. Morgen in de Avonden meer.

 En zo kan ik eigenlijk niet typen. Door een groot geluk kwam Bart Egers op mijn pad, die me eigener beweging correcties in Avondlog ging sturen. Ik heb hem nog nooit gezien.

 Mijn typen begon op de machine die mijn vader - geen geringe beslissing - besloot te kopen toen ik twaalf was. Deze tweede­hands L.C. Smith & Co moest eerst ingrij­pend worden aangepast door een grote man in een leren jas die Eef heette en het onderhoud aan de schrijfmachines van kan­toren deed. Hij was de echtgenoot van de werkster en kwam op de brommer uit Loos­duinen.

 Eef voorzag volgens mijn vaders gewichtige instructies de L.C. Smith van alle leestekens voor het Frans en Duits. En er kwam een vilten onderzetter. Daarna konden de lessen beginnen. Die bestonden uit grote papieren met fletse rode, blauwe, groene en gele vinger­zettingen. Tante Nel die Schoe­vers had gehad zou het hem leren. Maar al na één avond besloot mijn vader dat typen iets voor secretaresses was, niet voor hem.

 Na een jaar heb ik de L.C. Smith meegesmokkeld naar mijn kamer en er stiekem mijn eerste krantje op getypt. Met veel carbon kwam ik tot een oplage van 8 exemplaren. Typen deed ik met één vinger, die er vaak naast vloog. En zo typ ik nog. Vol fouten, die Bart Egers er elke dag weer uit haalt. Dat moest vandaag even gezegd zijn.

 Dat onttrekken is weer een kunstwerk op zichzelf. Probeer je vinger ergens op te leggen, iets te vangen onder een woord of zin en Gummbah staat alweer aan de andere kant van de kamer, achter je.

 'Wil je nog een stukje appeltaart?' (kreeg ik toen ik bij hem op visite was in Tilburg). We hadden het over Deirdre. Een nogal aanwezige vrouw, die niet meer uit zijn werk weg te slaan leek. Maar hij liet haar verdwijnen. Soms denk je 'smeriger kan het niet' de volgende keer lijken de grenzen van de moedeloze berusting bereikt. Kan het erger? Ja, het kan altijd erger. En dan nu in een echte galerie. In acryl, op doek. Zonnen gaan onder. Landschappen ontrollen zich. Titel: O sur Fulp'. De Gummbah-personages lijken stom­verbaasd. Wat moeten ze daar nu weer? Nu ja, ze zijn wel wat gewend.

 Gummbah staat op gespannen voet met de officiële kunst. Getuige bijvoorbeeld zijn serie 'Net niet verschenen boeken'. Maar nu hangt z'n werk toch niet aan de waslijn maar in de Amsterdamse Wetering Gale­rie. Net wel geëxposeerde schilde­rijen. Geen ontkomen aan.

 Vermes heeft een carrière als ghostwriter achter zich. De Adolf Hitler die hij in 2011 laat 'ontwaken' raakt steeds verder verwijderd van zijn historische naamgenoot. Je kunt ook zeggen komt tot leven in onze tijd, sterker, wordt er een product van. De ik in dit boek is Hitler.

 Onwaarschijnlijk hoe snel hij zich orienteert met behulp van internet en zijn mobieltje. En ja, hij zal een tv-politicus worden. Een populist type Beppe Grillo of Geert Wilders. Vermes laat zien hoe zo'n tv-ster geboren wordt, hoe ieder op de bandwagon probeert te springen. En hoe de Hitler-boodschap er daarbij steeds minder toe doet. Hij is en blijft in ieders ogen immers een acteur. De Grünen - wie niet - zoeken toenadering. Ze hebben toch ook veel gemeen. Er komt een tv-debat met hun politieke leidster: 'So wie sie argumentieren, können Sie ja gleich fragen, ob die Ermördung von Millionen Juden mit Solarenergie besser gewesen wäre...'.

 'Interessant sagte ich, aber das Thema Juden ist nicht witzig.'

 Ironisch, denkt de Groene politica. Hem, weet de lezer, is het ernst. Maar dat kan toch niet, denkt het publiek, hij is toch een acteur. De vraag is: doet dat ertoe?

 Maar zij is het type kunstenaar dat maar één antwoord heeft: kijk maar. Zoals de dichter die ik op mijn vraag naar z'n bedoeling met een gedicht zei 'lees maar, het staat er toch'. Geen ontkomen aan, als een schilderij of een gedicht goed is, is elke toelichting een verzwakking. Ina van Zyl geeft liefst antwoorden op praktische vragen, over verfdikte.

 Ze kwam hier vanuit Zuid-Afrika in 1995 en in 1998 was Wim Brands de eerste die haar interviewde en na een tijdje vroeg of ze alsjeblieft niet alléén maar met ja en nee wilde antwoorden. Dat is veranderd. Wat niet veranderd is zijn haar denkpauzes. Denkpauzes waarin je een heel scala aan mogelijke antwoorden voorbij hoort gaan.

 Wie zo intens détails schildert van - toch vooral - het menselijk lichaam dwingt de toeschouwer steeds weer te bedenken wie toch de eigenares zou kunnen zijn van de genagellakte teen, de rookster van de filtersigaret. In het midden van elk kunstwerk bevindt zich een raadsel.

 Vrijdagavond is het gesprek te horen in de Avonden.

 Hitlers bezoek aan Rome in 1938 was het hoogstandje. De Duce had alle huizen langs de spoorweg vanaf de Brenner laten schilderen en geraniums voor de ramen laten plaatsen. En zelfs Hitler ontging dat hij vliegtuigen zonder motor bezichtigde.  De Führer trapte erin. Toen de oorlog kwam zou Mussolini de Balkan stormenderhand innemen, maar bleef steken in Servië. Ook al omdat de kleinste beslissingen per motorordonnans aan de Duce moesten worden voorgelegd.

 Dat leerde ik uit Luigi Barzini's The Italians (1964), het boek dat deze Corriere-journalist schreef om buiten­landers uit te leggen wat er in zijn altijd door vreemde machten beheerste vaderland al eeuwen gebeurt. De Duitse troepen moesten bijspringen. Daar­door liep Hitlers Rus­sische veldtocht vertraging op en strandde in sneeuw en vorst. Mussolini's voorstelling heeft ons gered van het Derde Rijk, zegt Barzini.

 Zoals de voorstelling van Berlusconi en Beppe Grillo ons zal redden van Europa?