Ze zat in Eik en Linde altijd op de eerste rij en volgde zijn optreden op de voet, waardoor Freek de Jonge eens zei ‘Ze bestuurt hem op afstand.‘

 Hoogtepunt van zo’n optreden was achteraf de tocht naar de snackbar om de hoek in de Plantage Kerklaan. Waar ze volgens beiden ‘de lekkerste gehakballen van de wereld’ verkochten. Die gingen ongebakken in een papieren zak mee. Eva frituurde ze thuis.

 Toen het radiowerk door zijn zíekte niet meer ging zei Maarten ‘Maar ik schrijf wel, ik schrijf ze in m’n hoofd.’ Ik ben een paar keer naar hun Leidse Sunny Home geweest om zo’n verhaal op te nemen. Maarten zat op de bank met z’n gezicht ín z’n handen en dan kwam er een verhaal. Daarna tikte ik het met interlinie thuis uit en bracht dat terug naar Leiden. Dan ging Maarten er met hulp van Eva weer met de pen in verbeteren. 

 En een dinsdag later las hij het op de radio voor. Dan moest je er veel tijd voor uitrekken, want al voorlezend veranderde hij het weer. Tot hilariteit van het publiek als hij na een hapering zei ‘Maar het is nog niet af!’

 Eva hield van dieren. Eens was ik in het huisje, waar behalve de poezen en de hond Mikkie ook een geit woonde, die Geitie heette en liefst bankbiljetten at. Op een winteravond kwam Evan in paniek thuis, er was een zwaan vastgevroren in de nabije vijver. Eva en ik erheen, met mijn auto en een keukentrapje. Het was al donker.

 Zij, languit liggend op het ijs, terwijl ik haar bij haar de benen vasthield, probeerde de zwaan het trapje toe te steken en hem los te krijgen. Wat niet lukte. De dierenambulance moest er aan te pas komen.

 Dat realiseerde ik me bij een poging tot inruimen - niet ordenen - van de bergen stripboekjes die ik bezit. De tekenaars waren net zo chaotisch, er ontstonden steeds nieuw series, ze werkten samen in 'stripjams', zoals Crumb, die nu in Frankrijk woont en een verhaal maakte samen met zijn nieuwe vrouw Aline.

 In die underground-strips immers vind je hoe surrealistische, absurdistische verhalen en tekeníngen kunnen samengaan, niet in de 'graphic novels' van Spiegelman of Matena. Seks, geweld, kunst en humor ineen en oorspronkelijk tot en met. Nog steeds ongeëvenaard.

 De Zap-golf, sinds de eerste vrouw van Crumb ze in 1968 in een oude kinderwagen rondbracht in San Francisco heeft geduurd tot nummer 16 in 2014 uitkwam. Of kwam er nog iets na?

 Ik zou iets schrijven maar raakte verloren in de stripberg, de laarzen en konten van tienermeisjes bij Crumb, de highs van Moscoso en de perverse, schunnige demonen, piraten en motormeiden van S.Clay Wilson. Waarbij je met maar een vraag overblijft. De klassieke. Kan het erger, beter, leuker? Na De Sade, Georges Bataille, de Japanners? 

 In zijn boekje 'Shadows' legt Ernst Gombrich uit hoe schilders dat probleem oplosten. Schaduwen blijven raadselachtig. Ze ontsnappen ons voortdurend, veranderen van vorm. Je kunt ze niet vastpakken, ze bieden geen houvast in een wereld waar alles vastligt. Je kunt ook door ze heenkijken.

 De Engelsen hebben zelfs altijd naast hun regering een 'schaduwkabinet', waarvan het spook Jeremy Corbyn de schaduw-premier is. De Grieken meenden dat wij in een hiernamaals onder 'angstig piepende' schimmen zouden voortleven.

 Maar, wat een schaduw werpt moet wel concreet zijn. Vampiers hebben geen spiegelbeeld. Was het niet Peter Schlemihl die zijn schaduw aan de duivel verkocht?

 Lang geleden leerde ik aan een vormingsinstituut het schimmenspel kennen. Een haas met een oogje, met je vingers voor een lamp maken, maar dan verder, met prinsen en prinsessen.

 De wereld van de schaduwen blijft vol raadselen. Op vazen uit de oudheid zie je nooit schaduwen. Ook de Chinezen lieten ze weg. Waarom?

 Alastair Bonnett beschrijft het in zijn 'Off the map' zo: 'When borders change, some unlucky communities end up on the wrong side of the wire and wake up to find they are foreigners in their own country.'

 Het veen of het zand? Wim de Bie komt net als ik uit het buurtje in Den Haag-West dat de wijk Bohemen is genoemd. Waarom moet ik hem nog eens vragen, hij weet die dingen. Het ligt aan de rand van het kassen­gebied met tuinderssloten waarlangs in onze jeugd de groen­ten nog werden af­gevoerd met platte schuiten. Het veen dus. Aan het eind van mijn straat verhief zich het zand, het hoger gelegen duingebied van Meer en Bos.

 Wim belde toen hij bezig was na de dood van zijn moeder het ouder­lijk huis te ontruimen en ver­telde dat hij in de kruiprui­mte - de huizen daar hebben geen kelders - was geweest.

'En raad eens wat ik daar vond? Zand!' We hadden het er eerder over gehad. Ik ken die kruipruimten, bij mij thuis was er net zoeen, Maar ik moest Wim teleurstellen.

'Dat zand is waarschijnlijk duinzand dat op het veen gestort is voor er gebouwd werd. Ik herinner me resten van de bouw in het tuintje van mijn vader, er zaten nog stukken kalk en baksteen in.

Wim en ik komen van het veen, niets aan te doen.

 Terwijl ieder verstandig mens weet dat je referenda alleen moet houden over simpele kwesties waarover 'het volk' een mening kan hebben die hout snijdt. En die niet geleid wordt door goedkope patriottische sentimenten.

 Helaas de 500 pagina's van het onderhandelingsakkoord met de EU zijn niet eenvoudig. Wat is verstandig? Wat zou de volkswil nog kunnen bijdragen?

 Het referendum, de doodlopende steeg waarin de democratie terecht komt als het populisme z'n zin krijgt. Opgejut door volksmenners als Boris Johnson die er garen bij spinnen.

 En ik raadpleeg Gerard Reve:

 'Ze willen dat ik schrijf/ voor de vooruitgang./ Maar ik kan niet schrijven zoals zij,/ al stam ik van hen af./ Ik moet de wijken van het volk in/ en mijn oor te luisteren leggen:/ zo hoor je nog eens wat./ Wat wil het volk?/ Niet veel goeds, dat is zeker./ Dus ga ik de straat op,/ met mijn eigen vaandel/ Waarop geschreven staat:/ Vrijheid! Ziekte! Ouderdom!/ Lang leve de dood!'

 Daar heb je het. Wij zijn 'foreign'. En reddeloos. Je kunt ons hooguit voor de grap nadoen. Denk aan ober Manuel in Fawlty Towers, de Fransen in 'Allo, allo' of Inspector Clouseau van Peter Sellers. Gekken zijn het, die buitenlanders. Van een minder soort. Je moet er niks mee te maken hebben.

 Na de volksstemming over Brexit schreef ik oa.: 'Desastreuze uitsl­agen voor de moedige mevrouw May. Oorzaak: hoogmoed. Public schoolboy Boris Johnson die ze Brexit aansm­eerde liet zich niet zien.

 In zijn 'Monoloog van een anglofoob' legde W.F.Hermans nog zo mooi uit wat een 'public school' is: '...een soort kostschool. De kost bestaat uit havermout, appelstroop en oude cricketballen.' En hij voegde toe: 'Het is bekend dat er op een public school niets maar dan ook niets onderwezen wordt'.

 Maar het mooist is hoe Michael Flanders en Donald Swan de Engelsen duidelijk maakten hoe ze denken over 'buitenlanders': 'It's not that they're wicked or naturally bad. It's knowing they're foreign that makes them so mad.' Aldus hun 'Song of patriottic prejudice' (1965)

De splendid isolation van Disraeli is niet meer. En ik neurie met Ray Davies:

I'm on an island

And I've got nowhere to swim

Oh what a mood I am in

I'm on an island.'

 Ze draaien mee in de mensenwereld en dragen zoals Tina een uniform van de douane, welk werk zij wonderlijk goed doet omdat ze alles waarneemt met een extra zintuig.

 Ze ontdekt pas dat ze een trol is als er een soortgenoot de douane passeert. Ze hebben iets Neandertaler-achtigs en zijn niet lief.

 In de film is dat haarfijn uitgewerkt, de tweegeslachtelijkheid komt in beeld, inclusief vreemde geslachtsdelen, zelfs de onmenselijke baby's die ontstaan met een staartje.

 Nee, ze zijn geen mensen, afstotelijk, huiveringwekkend, vies. Alleen grenswacht Tina is geadopteerd en opgevoed door vriendelijke mensenouders en leeft tussen beide soorten.

 Het onderwerp van de film zou 'de vreemdeling' moeten zijn, die eigenlijk niet menselijk is, maar de fantasie van regisseur Abbasi slaat op hol. Er ontstaat een heel nieuw mengras.

 Geert Wilders zou zeggen 'zie je wel'.

 Peter Parker moet zich steeds razendsnel verkleden. Die dubbele iden­titeit vind je ook bij Superman, maar de verlegenheid van Spiderman en The Hulk is hun kenmerk. Ze hebben een lullig baantje en zijn daar het bleekneu­sje. Het inhouden van woede over apert onrecht is hun drijvend thema. Groots zijn de momenten waarop kern‑geleerde Dr. Bruce Banner uit zijn kleren barst, groen wordt en de Hulk, een alles verpletterende reus.

 Lange tijd werden de Marvels in en een Nederlandse versie verkocht als Hip Comics. Ik heb ze in de jaren '60 en '70 veel gelezen. Heel geruststellend.

 Spiderman heette dan Spinneman, kortweg 'Spinnie' en is eigenlijk Peter Parker, freelance fotograaf voor 'De Dagelijkse Klaroen'.

 De Marvel strips zijn heel filmisch. De actie wordt vanuit fantastische hoeken getekend met film noir-effecten, belichting van onderen etc.. Opmerkelijk in de dialogen is de 'Dick Bos-humor' tijdens de vele gevecht. 'Zo mannetje, jij dacht dus..'.

 Natuurlijk, Superman was er eerder, maar die had Lois Lane, de Lee-helden staan in hun verlegenheid alleen.

 'In de stad Ieper waar de geschiedenis in staat is je met stalen ogen aan te kijken en met een slappe hand de slip van je overhemd vast te pakken, waar de afgelopen honderd jaar zo verwarrend zijn dat je niet meer weet waar je staat, waar mannen met snorren als vleugels voldaan op hun dood zijn afgestevend. Zeshonderdduizend mannen verspreid over de akkers, opgelost in de aarde. Hun herinneringen raakten in ontbinding, lekten weg in de bodem en drongen in het gebladerte, de koeienmelk en de klaprozen, ze vervuilden de vlakten met somberheid en een vaag gevoel dat de passerende vrouwen trof met een plotseling verlangen. Hun echtgenoten legden het uit als een lenteallergie, de dichters als een déja vu. De mannen met snorren als vleugels lazen mijn gedicht voordat ik het had geschreven en rolden vergenoegd een sigaret. Ik zag hoe een van hen zijn vinger op de wond van een vriend legde en ik dacht terug aan de ongelovige Thomas. Hij zag mij en dacht terug aan zichzelf. Er zijn daar nog steeds mannen met snorren als vleugels. Er is een eeuw vervlogen en ze zijn er nog. Hun moeders zijn dood en begraven en zij zijn er nog, hun geliefden zijn eenzaam oud geworden met andere mannen en zij zijn er nog. Ze hangen in de ruimtetijd, hun laarzen zitten vast in de modder, hun geweren zijn verroest, hun munitie is beschadigd door het water, het chloorgas verspreidt zich nog steeds en zal zich blijven verspreiden tot het Damascus heeft bereikt. In de stad Ieper is de geschiedenis in staat je aan te kijken met stalen ogen. (...)

 In kleur. Wat maakt dat uit? Heel veel. Het wordt aanraakbaar, voelbaar. Roken, ook pijpjes zolang je kan. Bajonetten op je geweren zetten en dan trenches uit, de dood in. Aan flarden ges­choten worden.

 Veel hospikken zijn er niet. Soms wordt iemand ondersteund door kameraden met een half hoofd naar een EHBO-tent gezeu­ld. Duitse jongens worden uit de loopgraven geleid, heel vrien­delijk. Gedeeld lot leidt tot kameraadschap. Ze wisselen petten. Levende mensen. Het is de kleur die honderd jaar later zegt dat het echt is.

 Dat het ondraaglijke pijn doet. Celine beschrijft de kolonel die nog net een bevel kan geven voor hij in flarden vliegt. Weg kolonel.

 De tanks in actie over de loopgraven zijn verbazend, Maar het zijn de gezichten, hier en daar geanimeerd, die het ­doen. De starre grijns van de dood ligt er al op. Ze kijken je aan. Een enkeling houdt zich nog flink voor hij de loopgraaf uit moet. Starre shellshock blikken naar de camera, die vastlegt wat straks dood zal zijn.

 Wat hou je eraan over? Voorbij het leven bestaat iets als dit. Ik dacht aan de Duitse troepen die op het eind van WOII niet te verslaan waren. Ze bleven vechten, ze hadden alleen nog hun kameraden. Die het begrepen.