Voor oudjaar schetste Arnon Grunberg in enkele krantenregels een portret van zijn vader - die op 16 december 2012 100 ge­worden zou zijn, als radioluisteraar. Hermann Grünberg zat tijdens WOII onder­gedoken in Nederland. Niet als Jood maar als gedeser­teerde Wehrmach­tssoldaat: 'Daarna werd radio zijn grootste passie. Vrijwel de hele dag, ook als we aan het eten waren luisterde hij naar Duitse radio­zenders, Deutsche Welle, Deutschlandfunk.'

 Als ik raden mag zat bij hem als geboren Berlijner ook de RIAS-midden­golfzender, de Duitstalige Run­dfu­nk im Amerikanischen Sektor in het pak­ket. Luistergedrag waaruit een reusachtig heimwee spreekt. Morgen zal ik Arnon vragen wat z'n vader opzocht, muziek? En zo ja wat voor muziek - Arnon noemde eens het lied van de Moor-soldaten. Nieuws? En hoe zijn reacties waren op wat hij hoorde. En dan de heimweevraag: heeft Hermann ooit in ernst overwogen terug te gaan naar Berlijn?

 Toen ik eens bij moeder Hannelore thee dronk en een Bossche bol at stond de Duitse televisie, ARD, ZDF onophoudelijk aan

 Hoe schaduwen het enige kunnen zijn dat we van een waarheid te zien krijgen. Het verhaal dat ze in licht en schaduw, met behulp van foto's, video, knipsels, fotokopieën van tekst en grote houtskoolfiguren vertelt is dat van de 58 Chinezen die in 2000 in een zeecontainer omkwamen.

 Die containers worden op verstekelingen gescand met röntgenfoto's. En zo ontdekten douaniers de schaduwen van de Chinezen die bij mensensmokkel naar Engeland waren omgekomen. Carlijn Mens geeft zwart-witte beelden van wat we niet zagen, niet wilden zien of weten. Ze laat zien hoe schaduwbeelden tegelijk kunnen versluieren en onthullen. De Chinezen moesten zich verbergen en doodstil houden. Tot ze werkelijk dood waren.

 Ook dat waarvoor we wegkijken ligt in de schaduw. Het net-wel net-niet zien tot je wel moet zien. Zoals ze het onder je neus duwt stinkt het, zoals het in de container gestonken moet hebben. Morgen meer.

 Alleen filosofen verwierven glimpen van inzicht. En mochten dus over ons heersen. Morgen ga ik naar het Haagse Gem, waar Carlijn Mens eerherstel vraagt voor de schaduw.

 Daarbij geholpen door wat ik als kind meemaakte in de gele bus van de Gelderse Tramweg Maatschappij die onder de bomentunnel van Dieren naar Velp reed. Het was een warme dag, het schuif­dak stond open en het zonlicht wierp door de bladeren van de beuken een betoverende licht- en schaduwdwarreling over m'n gezicht.

 Die me zo in vervoering bracht dat het mijn moeder verstandig leek voortijdig uit te stappen. Het was nog een eind lopen naar Velp.

 Maar wat zou 'baat' kunnen betekenen als het om liefde gaat? Zover ik heb meegemaakt is liefde een aandoening. Er zijn er die het een ziekte noemen, omdat je je verstand erdoor verliest. Heb je er baat bij je verstand te verliezen? Je zult het nooit weten omdat je niet kunt vergelijken. Hoe was je eraan toe als je je verstand niet verloren had? Onmogelijk te achterhalen.

 Dus wanneer je geliefde ziek wordt en verzorgd moet worden, is er geen afweging. Je doet het, je hebt geen keus. Anderen die dat waarnemen kunnen je prijzen en zeggen 'o wat mooi en onbaatzuchtig'. Maar jij hebt daar geen weet van, want je houdt van haar en doet wat er gedaan moet worden, zoals Trintignant in de film. Doen wat er gedaan moet worden geeft bevrediging. Ziek worden niet, dat zie je voor je neus.

 Maar dan, het is een film. Lange tijd dacht ik aan de woorden van Willem Brakman: 'Sommige dingen zijn wel erg maar niet inte­res­sant.' En of Haneke het raadde bedacht hij een apotheose in liefdevol geweld. Erg interessant. Niet zo geloofwaardig.

 Eentje legde een speelgoeddier bij hem in bed, een andere stond erop hem te kussen en droeg nogal lipstick, zodat vriendin Alida hem met een knalrood gezicht aantrof. Zij benadrukte vanmiddag Louis' meest kenmerkende eigenschap, zijn nieuwsgierigheid. Ja! Nam hij deel aan een ongewisse rit met het sixties-relict Magic Bus - een bus vol hippies en één sombere oudere heer achterin - en vroeg je hem achteraf hoe het was geweest dan luidde het antwoord als vaak 'vervelend', maar hij wist niet van opgeven. En sociale lachjes waren hem vreemd. Vond hij een stuk muziek of een tekst slecht dan sprak zijn gezicht boekdelen.

 De jaren zestig beschouwde hij als een bevrijding, de Beatles als de muzikale revolutie van de eeuw. Jarenlang spraken wij over muziek - zijn eigen composities, alle soorten - poëzie was een taboe-onderwerp. De reden? Als hij ergens solliciteerde als archeoloog en werd afgewezen zeiden ze altijd 'maar u bent toch dichter'. De poëzie had hem 'baanloos' gemaakt, meende hij.

 Eens vroeg ik hem naar zijn gedachten over de dood. En hij antwoordde dat hij de gedachte aan wat hij allemaal zou missen als hij er niet meer was onverdraaglijk vond.

 Morgen wordt Louis Lehmann begraven, die een uitzondering was, ook hierin. Eens liet ik hem mijn vooroor­logse Radio Encyclopedie zien, waarin ook de volkslie­deren van alle landen die per radio te ontvangen waren - men draaide ze aan het eind van de zenddagen - met tekst en melodie in noten­schrift. Die avond heeft Louis alle tien volksliederen gezon­gen in tien talen - hij was componist maar ook polyg­lot. In Denemarken bestaan twee volksliederen, leerde ik, een links en een rechts - hij zong beide.

Louis is wel verdacht van ironie, maar dat is een vergissing. Er was maar één Louis. En die zat voor je neus. Je kon hem vragen wat je wilde en hij gaf antwoord. Sinds 1984 zag ik hem voortdurend, ook door het radiowerk. Gedichten publiceren deed hij niet meer: 'Het begon me te vervelen. Je hoeft er niets voor te weten. Je kunt het of je kunt het niet.' Hij werd scheepsarcheoloog. Toch, er waren de mappen. Ontbrak iemand bij Music-Hall door ziekte of trein­pech dan fietste hij naar de Koestraat en haalde zo’n map. Er zaten onaffe gedic­hten in of wat ook.

'Hee.. Heb ik dit geschreven? Merkwaardig.' In 2008 verschenen ‘Teruggevonden gedichten’, zoals:

Er staat een trap op straat,

Een oude trap om nee tegen te zeggen,

Een trap die je niet zou toestaan je aan te spreken,

Een trap die je niet in je huis zou dulden.

 In Zijn naam werd de hoogmoed van het Westen afgestraft. Een daad die door Karl-Heinz Stockhausen werd bestempeld als een groot kunstwerk. In Lille is meer Babel te zien dan de torens van Breughel, Valken­borgh of Joos de Momper. In de kelder van het Paleis voor Schone Kunsten staat het Babel van nu.

 Het oude verhaal: een toren die tot in de hemel moest rei­ken, maar niet ver kwam, door spraakverwarring en verstrooi­ing van de overmoedige volke­ren. Babylon werd niet vernietigd, maar brokkelde af, eeuwenlang, steen na steen. Het verhaal van hoogmoed en Gods straf bleef overeind.

 Je kunt er net zo makkelijk een straf voor de globalisering uit halen als een aanmoediging. In de kelder van Lille heeft Babel zich verplaatst heeft naar het rijk van de geest. Videokunstenaars als de Italiaan Marco Brambilla (Civi­lisati­on, 2008) la­ten - net als fotografen hier met hun monta­ges - zien hoe je de hemel van nu bestormt. Niet met stenen maar met gemanipuleerd beeld. Als God daar iets tegen wil doen zou een digitale wereldstoring werkzamer zijn dan een nieuw 9/11.

 Bin Laden was een kunstenaar van de oude stempel.

 Wat is er met het zeer grote gebouw? In Lille zie je de torens van Babel die na die van Breughel ontstonden. Allemaal bedoeld om langs een stijgende rondweg met karren naar de hemel te rijden. Jan Breughel moet zich al op de kop gekrabd hebben. Een Ziggurat die tot in de hemel zou reiken? Maar wat zou dan toch de diameter van de basis moeten worden? Zijn toren kwam niet af, zo min als die van z’n opvolgers - in Lille zijn wel vijf torens te zien - ook al schilderden ze wolkjes om de top.

 Er wordt gebouwd, ook met behulp van takels om stenen te hijsen, maar het idee van een lift - bijvoorbeeld opgetrokken door paarden - kwam bij niemand op. Heeft Leonardo al een lift getekend?

 Als verhaal leek het nog wat, en de spraakverwarring een gerechtvaardigde maatregel om 's mensen ijdelheid af te straffen. Maar wie de schilderijen in Lille bekijkt ziet in een oogopslag het vergeefse van de poging. Laat maar bouwen, hoogmoed straft zichzelf. Daar heb je geen God voor nodig.

 Een landschap dat je, lijkt het, dezer dagen alleen nog betreedt in zeldzame dromen, onder LSD of bij zware koorts, maar dat in de zestiende eeuw werd geschilderd als een alledaagse om­geving. Waar mens en dier ongekende hybriden vormden.

 Bestaan engelen? Vreten demonen onze ziel leeg? Worden steden door vuurstormen in de as gelegd? Geloof het maar. Wat was de tsunami anders dan een bijbelse zondvloed? In Lille op de tentoonstelling Fabelen van het Vlaamse landschap is te zien hoe Jeroen Bosch, Pieter Breughel, of beter hun leerlingen en vele tijdgeno­ten die wereld uitbeelden in landschappen van de angst, het bijgeloof, de ontzet­ting, de schoonheid en het monster­lijke. In een vaak onbegrijpelijk geworden taal.  

 Fabelen? Mij lijkt dat alles wat je daar ziet waar gebeurd is. En nog elke dag gebeurt. Alleen gaan we nu schouderophalend voorbij aan de menigten gedrochten, heksen en duivels die dagelijks onze tv-journaals bevolken. Om van ons dagelijks leven maar te zwijgen.

 Terrils, uit de mijn meegekomen steen- en koolgruis, in puntb­ergen in het landschap gestort. Er groeit nauwelijks wat op. Terril, terre-il, zieke grond. Omkeren? De regen houdt niet op. Doorgaan. Net als de talloze gezinnen die lijken te lopen naar de tribu­nes van de RC Lens, die in de hoogste klasse spelen. Maar die zijn leeg. Toch staan de uitgestrekte parkee­rter­reinen tot de laatste plek vol met lokale nummerplaten.

 De gezinnen marcheren zwijgend over een nieuw betonpad achter het stadion naar een verre heuvel­rug. Er komen ook gezinnen tegemoet, op de weg terug. Honderden, nee duizen­den mensen in goedkope regenkleding. Geen rijken, geen zichtbaar culturele types. Gewone mensen. Gedempte stemmen, stille kinderen. Dan kom ik, na een kilometer of twee lopen bij de rij. Het regent. Achter aansluiten? Ik schat de wachttijd op drie kwar­tier.

 Dit is het moment waarop ik besluit de wet van de verspilde moeite in de wind te slaan. Niet binnen geweest dus, in het Lou­vre-Lens. Niks gezien van de selectie uit eeuwen Louvre. Des te meer van de mensen hier.