Op de tentoonstelling het Droste Effect is werk van kunstenaars die zich daar rekenschap van geven, die een spel spelen met hun eigen verstandelijke en zintuiglijke beperkingen. Zo beschildert Kuno Grommers zijn rechthoekige atelier alsof er steeds weer nieuwe constructies uit naar voren komen. Alleen de vloer met schilderspat­ten blijft herkenbaar de zelfde. Van het fotograferend duo MariaMaria zijn er tweeluiken, waarop ze zelf model zijn. Die foto's zijn steeds net even anders. Andere gezichtshoek, andere afsnijding, andere achtergrond. Je wordt betrapt op je kijkconditionering. Alles verandert in een seconde, maar je hersens vertalen terug naar wat je zo-even zag. De Maria's staan twee keer aan een vijver, maar pas op het tweede gezicht zie je dat het een andere vijver is.

 De Duitse fijnschilder Jochen Mühlenbrink (1980, Freiburg), maakte een - schijnbaar onuitgepakt - drieluik in de stijl van Cornelis Gijsbrechts (1630-1684), bestaand uit verpakkingsmateriaal, de tape, het karton, de lijm, zon en schaduw net echt. Een imposant hedendaags trompe l'oeil, uit louter achterkant.

 En bij Puck Verkade voert gezichtsbedrog naar onzekerheid over identiteit. Wat zie je? Wie ben je? Er draait een filmisch drieluik op split screen met drie versies van haar deelname aan de AVRO-serie 'De nieuwe Rembrandt' - een soort Kunst-Idols. Je ziet haar door de ogen van haar vader, van de AVRO en van zichzelf. Een zelf-verdriedubbeling in film. Een ondertitel: '...kunstenaars zijn het nieuwe speelveld van de 'Talentai­nment'.

 Vanavond na 22.00 in de Avonden meer.

 In de mafia (ik schrijf het op z'n Italiaans), net als in zaken, is iedereen je beste vriend. Tot hij de dolk in je rug steekt. Er komt altijd een Brutus. En na de dood van de baas volgt een stammenstrijd waaruit een nieuwe padrone oprijst.

 En wat dit nu met het oude Rome te maken heeft? Dictatuur of een wankele vorm van republiek? Brutus die Caesar doodt in naam van de 'vrijheid'? Caesar kreeg gelijk. Zonder keizers was het Romeinse rijk onbestuurbaar geworden.

 Mafiabazen als de nazaten van de keizers. Dat de film door echte boeven in een echte gevangenis werd gespeeld betekent dat er weinig verschil is tussen ‘binnen’ en ‘buiten’. 

 Corillon maakte verhalen waarin de grote liefde van hoofdfiguur Oskar Serti (1881-1959) wordt beschreven, maar ook uitgebeeld in genummerde scenes. Bij sommige episoden hoort een décors­tuk. De verhalen staan afgedrukt in een boekje dat in het GEM klaarligt. En zo zitten de bezoekers te lezen bij attributen die horen bij bijvoorbeeld scéne 11d. Dit samengaan van tekst en beeld werkt wondergoed. Je stapt als lezer letterlijk binnen in zijn verhalen:

 'Op 15 april 1912 begaf Catherine de Sélys zich, buiten mede­weten van haar man, ein­delijk naar Oskar Serti. Maar op het moment dat ze de belkn­op vastpakte om haar komst aan te kondi­gen, werd ze tegen­gehouden door de gedachte aan de gevolgen die haar aan­bellen kon hebben: ze zag namelijk dat aan het belkoord een heleboel ragfijne draadjes vastzaten. Dat hadden de spinnen gedaan die zich schuilhielden in holen in de muur (...).'

 Ga morgen, koop het boekje voor 5 euro.

 In de kamer,

In de hand van de vrouw terwijl ze zich omdraait,

Staat het pak zout.

Op het pak staat een plaatje van een

Vrouw die zich omdraait,

Met een pak in haar hand.

Wanneer de vrouw in de kamer zich helemaal heeft

Omgedraaid, zet ze

Het pak neer en gaat weg.

Op het pak op het plaatje

Staat: een plaatje van een vrouw

Die zich omdraait, met een pak in haar hand.

Op dit pak staat een plaatje: van een vrouw,

Die zich omdraait, met een pak in haar hand.

Op dit pak staat geen plaatje

- Het is een piepkleine leemte.

                       En nu wacht de man,

En wacht: halfdrie, halfacht,

Twaalf.

Bij twaalf legt hij het pak op zijn kant

En tekent, op het laatste pak op het laatste

Plaatje, een piepkleine vrouw die zich omdraait.

En dan doet hij de deur op slot,

En doet de lamp op zijn nachtkastje uit,

En tussen de zoutkorrels gaat hij slapen.

 Vanmiddag de tentoonstelling het Droste Effect in de Haarlemse Nieuwe Vide. Over kijken in ruimste zin. De eerste aanblik, de tweede, het nabeeld. En vooral over hoe geconditioneerd onze blik is.

 Van Mark van Overeem wordt 'Mother Me' vertoond, op het eerste gezicht een foto van een vrouw in onder­jurk die haar eigen spiegelbeeld staat te bekijken, in een ruimte vol lege boekenkasten, in een verlaten kan­toor. Maar dan. Er is iets aan de hand. Opeens denk ik te zien dat haar kijkende rug wat naar links verschuift. Nu heb ik dat vaker, dat ik beweging zie waar ie niet is. Maar nee, ze beweegt, zoals vrouwen voor een spiegel een fractie kunnen bewegen tijdens hun zelfbeschouwing.

 Mijn reactie is voorspelbaar. Meteen schiet mijn blik naar haar beeld in de spiegel. Daar zou immers beweging moeten zijn. Trekt ze met haar gezicht, glimlacht ze naar zichzelf? Niets van dat al. Wat ik ook kijk, het spiegelgezicht blijft roerloos. Alsof de vrouw naar haar eigen geest staat te staren. Het kan niet anders of ze kijkt naar een foto van zichzelf, in de zelfde onderjurk. De vrouw beweegt, haar spiegelbeeld niet.

 Wat Mark van Overeem met me uithaalt snap ik nog steeds niet. En die titel, Mother Me... Zo is er meer bij het Droste Effect.

 Wat de verpleegster van de artsen onderscheidt is het magisch effect dat haar naam draagt. Waarbij haar afbeelding een verkleinde versie van zichzelf bevat. Voor de verkleinde afbeelding geldt weer hetzelfde, enzovoort. Zo doet een kopje cacao wonderen. Een zelfverwijzing die kan doorgaan tot on­zichtbaar­heid erop volgt.

 Morgen ga ik in Haarlem nabij de oude chocoladefabriek de ten­toonstel­ling 'Het Droste-effect' bekijken waar kunstenaars vormen van gezichtsbedrog laten zien. Kunst als wat het is, oprechte oplichterij.

 Hoe ziet Holland eruit als je uit Harare komt? Hoe zie je er zelf uit? Terug naar de film die Admire van zijn gezicht maak­te. Eerst beschildert hij het in kleur, dat wordt een traditioneel Afrikaans, Zimbabweaans gezicht. Daarna schildert hij het wit, als een omgekeerde Al Jolson. En - het kan niet wit genoeg - er komt nog een laag plastic over het ge­zicht, en daar gaan weer dotten scheerschuim overheen. Witte lagen volgen elkaar op.

 Daarna dan komt, geleidelijk het scheren, afpoetsen, afschminke­n. Langzaam wordt Admire weer zwart. De uitleg die hij erbij geeft is helder. Wat hij laat zien zijn de talloze rollen die hij - hier in Amsterdam en in Harare - als modern kunstenaar elke dag weer speelt, van witte neger, zwarte blanke en alles daartussen. Dit met groot plezier. We schie­ten steeds weer in de lach.

 Dan schakelt hij over naar een schilderij van een schakende oud-Hollandse meest­er. Rembrandt? Hij - met hoed en sierkraag - zit achter een schaakbord met als stukken de vreem­dste dieren: een paard met een ruiter die een kwast hanteert als lans, een bok met de schre­euw van Munch op z’n bek.

 Zo schaakt Admire met de wereld. Later meer, ook in de Avonden.

 Een vreemd, achtergebleven gebied, zeker nadat de veel welvarender Belgen - die niet meer voor het arme Noorden wilden betalen - zich ervan hadden afgescheiden. Dichtende dominees en kooplieden, volkomen seksloze gezapigheid, lees de Camera Obscura. Een merkwaardige verstijving.

 En dan de kunst, die je leerde op de tekenscholen. De avondmarkten - er is er niet één bij dag - van Van Schendel zijn louter détail, niets ontbreekt en daardoor alles, weg de losheid van Rembrandt en Frans Hals. Maar dan toch dat duister, waarin heel even alles mogelijk lijkt. Van Schendel week uit naar Brussel, daar was het geld. En ontsnapte een beetje. Ik schat dat de Bredase jaarmarkt - inderdaad 's avonds - waar hij als jongetje z'n moeder hielp een onvergetelijke indruk heeft gemaakt. Er loopt daar ook een heer met hoge hoed. 

 Van tekenaar Aart Clerkx zijn nieuwe stripverhaal in twee delen 'De avonturen van meneer Onderwater', waarin Nederland voorgoed onder de waterspiegel verdwijnt. De metaforiek is bij Clerkx oud-vader­lands. Die begint met het mannetje dat z'n huis op het ijs bouwt, tot het begint te dooien, waarna de zondvloed losbreekt, van harte toegejuicht door een altijd goed­lachse - en sprekend gelijkende - politiek leider met Disney-hondeoortjes en de naam Markt Rut. 

 Marktwerking, privatisering, deregulering en 'eigen verantwoordelijkheid' tot de laatste vloedgolf erop volgt.

 De meesten die erover schreven stapten luchtigjes over het raadsel heen, ik bleef piekeren. Zeg nu zelf, zoveel markttaf­erelen, en allemaal zonder uitzondering in de late avond. Dienstboden en mevrouwen kopen groenten, maar vooral erg veel gevogelte - nog zoiets, waarom al die half geplukte kippen? 

 En dat steeds weer ver na het invallen van de duister­nis, bij het licht van kaarsen, olielampen en de maan! Je denkt aan de vele lichtsoorten bij Delvaux. Onmogelijk dat het zo bestaan heeft. Een huisvrouw wil toch zien wat ze koopt, haar wisselgeld natellen.

 Mij blijft dit theater onbegrijpelijk. Vooral omdat de schilder van deze surrealistische taferelen verder in alles een naturalist is. Op het overdrevene af. Alle figuren zijn keurig naar model in de studio gedaan, buiten schilderen kon immers pas na de uitvin­ding van de verftube. Over van Schendel is bijna alles bekend, alleen het antwoord op deze sleutelvraag ontbreekt. Waarom die duister­nis? Ja, zijn moeder was marktvrouw. Er moet iets geweest zijn dat hij als kind zag, geloof het maar. Die vrouwen ook. Maar wat?

 Maandag na 22.00 in de Avonden meer..