Rudy Kousbroek zei eens: 'Laten wij afspreken dat jij altijd in een 2CV rijdt'. Het bleef dus een 2CV. Nu een 2CV in de geest.

 Toen ik voor de vierde keer gezakt was voor m'n rijexamen nam de eigenaar van de rijschool aan de Haagse Turfmarkt me mee naar Kijkduin voor éen extra les'. Daar stonden we, op de duinovergang in november en zagen uit over de zee achter het wapperende helm. Naast ons stopte een auto van de Russische ambassade, drie mannen met bontmutsen stapten uit, liepen net als wij naar de afras­tering en staarden uit over zee.

'Weet u wat het is met u,' zei de rijschoolhouder. 'U bent een zenuwelijder'.

 Het was een openbaring, jaren had ik me afgevraagd wat er toch met me aan de hand was, en nu was er een woord.

 De volgende keer dat ik moest afrijden in Rijswijk ging het foutloos.

 'NIETS valt mij in

dan stilte en de kleur van melk.

Het vraagstuk van de vreugde

is opgelost.

Waren mijn dagen eenvoudig,

en was zij hier,

ik kuste haar en zei iets.

Maar ze is weggegaan.

God slaapt,

de speldeknoppen slapen

op de spelden en de honden

in hun koppen; op een kier.

 Toen hij daar werd opgezegd heb ik hem een rubriek op de radio aangeboden. Te laat, kort daarna stierf hij. Nu heeft zijn collega bioloog Tijs Goldschmidt het boek 'Ademgaten' samengesteld, 'Denken over dieren'. Daarin vond ik wat hij oppikte uit een interview met filmer Ingmar Bergman. Bergman zei dat vrouwen beter toneelspeelden dan mannen - hij werkte met vele - vanwege hun voorliefde, van jongsaf, voor verkleden, het plezier van in de spiegel kijken, opmaken etc. Mannen zouden daarentegen beschaamd zijn om in de spiegel te kijken. Zegt Tijs Goldschmidt: 'Daar past volgens mij bij het grote verschil in mannen- en vrouwenmode; de eerste vrijwel stagnant, de tweede constant wisselend'.

 Goldschmidt stelt dan het miljoenen jaren oude verschil tussen de op jagen gespecialiseerde man en de in thuiszittend kinderverzorgen gespecialiseerde vrouw. Vrouwen willen de beste jager en die vang je als beste verleidster (en daarna vasthoudster) van mannen.

 In dit patroon past de vrouwelijke neiging tot theater, opschik, het kritisch bekijken van de eigen verschijningsvorm en het even kritisch bekijken van concurrenten. En daar komt het klassieke beeld van de lelijke dikke rijkaard en zijn fraaie jonge vrouw. 

 Het duo Carlo Ponti en Sophia Loren, onsterfelijk.

 ps. Natuurlijk roert Hillenius in zijn korte stukje ook de nature-nurture discussie aan, die in de jasren '70 woedde. De opvoeding mocht geen nadruk leggen op man-vrouw verschillen! 

 De hoofdfiguur, de ehemalige sterballerina Grusinskaja, heeft haar laatste Berlijnse voorstelling voor een treurige halflege zaal in Berlijn gegeven en treft op haar kamer de hoteldief Geigern, die zich uit de situatie redt door te doen of hij ver­liefd op haar is.

 En volgt een sleutelscene, de altijd vormelijke Grusinskaja is aan haar eind, wil niet meer leven en wil huilen. Eerst komen er maar twee tranen: 'Die zich eindelijk uit de kramp van deze avond losmaakten. Ze voelde deze tranen in heel haar lijf, in haar tenen maar ook in haar vingertoppen ook en dan in haar hart, en tenslotte belandden ze in haar ogen, rolde langs haar strak opgemaakte, lange wimpers en vielen in haar handpalmen.' (...)

 Nadat Grusinskaja de eerste twee pijnlijke tranen toegelaten had ging het makkelijker. Het begon met een dunne, eenvoudig wegvloeiende tranenbui, die warm en koel tegelijk was als zomerregen, daarna kwam daaruit een hartstochtelijk stromen voort, een zwart stromen, terwijl haar wenkbrauw-opmaak vol­ledig losliet tenslotte wierp Grusinskaja zich op haar bed en snikte vele Russische woorden in haar handen, die ze gevou­wen voor haar mond hield.

 Gaigern veranderde bij deze aanblik van een hoteldief, die er na aan toe was de vrouw neer te slaan, in een man, een groot, eenvoudig mannenschepsel dat geen vrouw kan zien huilen zonder te hulp te snellen.'  Geestig schrijven over mannen versus vrouwen, een verloren kunst. 

 Als er iemand sterft kan ik meestal niet nalaten te denken wat ik tegenover hem of haar verkeerd heb gedaan. En wat nooit meer goed te maken is. De roman Das Feld van Robert Seethaler gaat over 'de laatste dingen'. Over wat je niet begrijpen kunt. Je leert eerst een man kennen die elke dag naar een uithoek van het kerkhof in een kleine stad gaat, daar zit onder een berkenboom en zijn gedachten laat gaan over de doden.

  'Het opduiken en verdwijnen van de gezichten in zijn hoofd deed hem plezier, en soms lachte hij zachtjes in zichzelf, met voorovergebogen bovenlichaam, de handen gevouwen over zijn buik, de kin op de borst gezakt. Als iemand hem op zo'n moment uit de verte had geobserveerd, misschien een tuinman of een verdwaalde kerkhofbezoeker, dan had hij de indruk kunnen krijgen dat de man aan het bidden was.

 De waarheid is: hij was ervan overtuigd dat hij de doden hoorde spreken. Wat ze zeiden kon hij niet verstaan, Maar hij hoorde hun stemmen net zo duidelijk als het vogelgekwetter en het gezoem van de insecten om hem heen. Soms verbeeldde hij zich zelfs in de zwerm van stemmen aparte woorden of flarden van zinnen te kunnen onderscheiden, maar hoe ingespannen hij ook luisterde, het lukte hem nooit de fragmenten tot iets zinvols samen te voegen. Hij stelde zich voor hoe het zou zijn als elke afzonderlijke stem nog eenmaal de gelegenheid zou hebben gehoord te worden. Natuurlijk zouden ze over het leven spreken. Hij dacht dat de mens misschien pas dan een slotoordeel over zijn leven kon hebben als hij zijn sterven achter zich had gebracht.'

 Een schilderij van de gebroeders Van Eyk, lijkt het waarop alle toen bekende bloemen zijn afgebeeld. Een omgeving waarin alles mogelijk is. Zo dacht ik aan de Eenhoorn, het wonderdier dat altijd weer terugkeert. Het is en blijft immers met die hoorn op weg naar de schoot van de maagd. En altijd wordt er jacht op hem gemaakt.

 En niemand haalt het in z'n hoofd bij dit verhaal ongepaste toespelingen te maken. Het op weg zijn is voldoende. Op de mooiste en bekendste afbeelding, van de geke­tende Een­hoorn, uit  de serie tapijten die in Parijs hangt. In een afgerasterd stuk wei. Gevangen en alvast geboeid met een prach­tige leren halsband. onder een granaatappelboom.

 Het werd wel gezien als een in gevangenschap van zijn lief­de gebonden man.

 De Reformatie heeft de Eenhoorn verbannen en vervloekt. Er kwamen toespelingen. Zoals de Reformatie alle toverij uit het geloof heeft gebannen, de schilderingen vernietigd en de beelden stukgeslagen.

 Mooie grafische Parijsfoto's. En jeugdherinneringen en -beschouwingen. Zoals deze. Hoe geef je als volwassene een kind een cadeautje? En hoe ontvangt een kind zo'n cadeautje?

'De onhandigheid en domheid van volwassenen zijn zonder eind! Ze vinden manieren om binnen te komen met hun minderwaardige pakjes die voor heel iemand anders bestemd zijn. Je rent ze tegemoet en dan moet je nog net doen of je de slaapkamer rondcirkelt om iets te vinden om te doen, maar zonder duidelijk doel... En dan is het het kind dat moet waarschuwen voor de fouten van anderen, hun schaamte bedekken en in hen de illusie bewaren dat ze er zich bewonderenswaardig uit redden. Dit, in elk geval, lukt gemakkelijk, zelfs zonder een speciale aanleg ervoor. Een speciaal talent had je nodig wanneer iemand moeite deed en een verrassing meebracht, vol ongeduld en een joviale bonhomie, een plezier - en al van een afstand kon je zien dat dit plezier goed was voor iedereen behalve voor jou dat het een volledig vreemd plezier was; je wist zelfs nooit wie er wat aan zou kunnen hebben, zo vreemd was het.'

 Hij heeft altijd slecht gegeten, zegt hij, de Duitse beschaving heeft hem veel kwaad gedaan en vooral de keuken. Neem de gewoonte van 'soep voor het eten' (nota bene bij mij thuis ook elke dag)  Wat in oude Italiaanse kook­boeken al 'alla tedesca' heet; 'De uit­gekookte vleessoorten, de vet en melig gemaakte groenten.' Kortom, ken je dit dieet, 'dan begrijp je ook de herkomst van de Duitse geest - geplaagde ingewanden. De Duitse geest is een indigestie, hij komt nergens mee in het reine.'

En dan de wijn, vooral die uit zijn woonplaats Naumburg: 'om te geloven dat wijn vrolíjk maakt, daar zou ik christen voor moeten zijn, dat wil zeggen: geloven wat juist voor mij absurd is.' Geen wijn dus, maar water. 'Ik geef de voorkeur aan plaatsen waar overal gelegenheid bestaat om te putten uit stromende bronnen; ik heb een glaasje, dat loopt mij na als een hond.'

En dan: 'Geen tussenmaaltijden, geen koffie; koffie vertroebelt. Thee is enkel 's morgens te verdragen. Weinig maar stevig: thee is zeer schadelijk en de hele dag lang ziek makend, als hij ook maar een gradatie te slap is.' En tenslotte: 'Al het goede komt uit de ingewanden. - Zitvl­ees - ik heb het al eens eerder gezegd - de zonde tegen de heilige geest.- '  

Ps. Mijn indigestie is over.  

 Op mijn lagere school probeerde de oude meneer Van der Poel het met liedjes: 'Sur le pont d'Avignon', wat ontaardde toen de plastic membraam-saxofoontjes kwamen en kinderen vroegen of ze mochten 'meespelen'. Het gymnasium bracht een echte Fransman die zich introduceerde als Henri Rene Boulan uit Le Havre, zodat we meteen de uitspraak van de hache muet en de hache aspiré leerden.

 Boulan had vreemde gewoonten. Te laat komen mocht je bij hem altijd, mits je op de vraag 'Je bent te laat, hoe komt dat?' maar het enige juiste antwoord gaf, namelijk 'De brug was open meneer'. Dan kon je gaan zitten. Bij alle andere smoezen werd je naar de rector gestuurd. Lastig want er waren weinig opengaande bruggen in Den Haag.

 Zijn hoogtepunt was de hoofdrol in Molières 'Le bourgeois Gentil homme' waarin iemand een gitaar op zijn hoofd stuksloeg, zodat hij met zijn hoofd door een gat in een kartonnen gitaar over het podium ronddoolde.  

 Ernstig werd hij bij 'La neige en deuil', (de sneeuw in rouw) van Henri Troyat. Een boek vol alpinistenjargon waarbij hij steeds weer een oud nummer van Paris Match liet rondgaan met foto's bergbeklimmers.

 Op de camping beproefde ik mijn Frans op een jongetje uit de buurtent, dat me laatdunkend aanhoorde en toen zei 'Ah, papa fume une pipe, maman coupe le pain.' Wie het Frans niet piekfijn beheerst is een idioot, leerde ik toen.

 'Maar hoe was het me te moede toen ik hem zelf zag, met hoogst begen­adigde eigen ogen, hem zelf, Hosanna de keizer!

'Het gebeurde om precies te zijn in de Allee van de hoftuin in Düsseldorf. Toen ik me door het zich vergapende volk heen drong, dacht ik aan de daden en veldslagen die Monsieur Le Grand me had voorgespiegeld, mijn hart sloeg de mars der generalen - maar toch dacht ik tegelijkertijd aan de politieverordening die zei dat je op straffe van vijf Taler niet door het midden van de Allee mocht rijden. En onze keizer reed met zijn gevolg dwars door het midden van de Allee, de eerbiedige bomen bogen zich naar voren waar hij voorbijkwam, de zonnestralen sidderden bevreesd nieuwsgierig door het groene lover, en aan de blauwe hemel erboven dreef zichtbaar een gouden ster. De keizer droeg zijn ongedwongen groene uniform en het kleine wereldhistorische hoedje. Hij bereed een wit paardje, zo trots en rustig, zo zeker, zo uitstekend - was hij toen kroonprins van Pruisen geweest, ik zou dat paardje benijd hebben.