Ze was niet alleen mooi maar ook geleerd. Haar verhaal wordt verteld in afleveringen. Hier rechts hoe ze door de beul met z'n sleutels wordt opgesloten en links haar kerker, waar ze gemarteld werd en een dikkige engel in het roze met zalf klaarstaat om haar wonden te verzachten.

 De engel links legt een liefkozende hand op haar schouder en de andere op haar onderarm. Een zeldzaam beeld.

 Er hangt een wonderlijk licht om de naakte gestalte van de heilige. Marteling en schoonheid zijn ook hier met elkaar verbonden.

 Haar attributen zijn onder meer het rad waaraan ze gemarteld werd en het zwaard waarmee ze gedood zal worden. Op de volgende prent zie je hoe de echtgenote van Maxentius daarbij nieuwsgierig komt kijken. Martelingen waren geliefd vermaak op de pleinen.

 Het begint met Aristoteles en zijn peripatetici, die drentelden in een bontgekleurde zuilengalerij, de Stoa Poikile. Niet vreemd, het is vaak warm in Griekenland. En sinds Rousseau zijn in deze tijd lopen en denken opnieuw verbonden.

 Nietzsche in Sils Maria liep met een tinnen kroes aan zijn gordel, waarin hij telkens als hij water van een berg zag af stromen wat tapte. Hij vertrouwde geen gedachten die niet in de buitenlucht tot hem waren gekomen. Zijn ingewand reageerde zonder twijfel. Ach, de stemmingen van het ingewand!

 Je kunt tegenwoordig ook gaan 'rennen' om de geest leeg te maken, zegt men. Het samenspel van geest en lichaam van Pallasmaa kenden ze toen nog niet. Toch hou ik het op de heilzaamheid van beweging, om de gedachten te verzetten. Wie 'denkt', zoals de 'denker' van Rodin heeft kans in kringet­jes rond te draaien en steeds gekker te worden. Depressieven moeten bewegen. 'Die man denkt niet, die heeft kiespijn' zei men toen al.

 Helaas is mijn actieradius beperkt. Al blijft een bezoek aan de exotische supermarkt van Tjin rijk aan indrukken, waar ik blijf staan bij Filipijnse zoutjes met knoflook of emping en hun mooie opschriften. En dan op straat een andere wereld betreed.

 Hoorde ik in 1954 op de radio, onder de dekens. En nu is onze grootste komische radio-tekstschrijver gestorven. Eli Asser (1922-2019) schreef nog veel meer.

 Ik had een onvergetelijke opname met hem en zijn oude kameraad Jan Oradi - Radio - die de geluiden verzorgde in Eli's serie MiMoZa, het ministerie van moeilijke zake met oa. Ko van Dijk als minister Hozebaar en Conny Stuart als secretaresse Adele de Bonbon. Nog veel ervan ken uit mijn hoofd. Maar goed, want de VARA gooide de opnamen weg. Band bewaren was duur, zei men.

 Bij onze recreatie in 1990 speelde Eli de rol van Ko van Dijk van de teksten die hij wel bewaarde en deed Jan als vanouds vooral auto's - gereden door chauffeur Johan Kaart als Sytze Vliegen - alles met de mond, hij kon vele merken, remmende, versnellende Volkswagen kever, en een hele rij honden. Eli bedacht onder veel meer als running gag de reclame-parodie 'Kukrosan', een naam voor vele producten: 'Kukrosan WC-papier veegt de kont als schuurpapier.'

 Als radiomaker was zijn bron - net als die van Jan Oradi- de BBC, de Goon show van oa. Peter Sellers en Spike Milligan. Puur studiowerk, stemmen en effecten op de microfoons zonder publiek erbij zoals bij de Snip en Snap-revue.

 Laatste avond: 'Mijn Heer begon zich te ontkleden, en nam de zegelring van zijn vinger, 'Hier, geef dit aan mjn oudste zoon', zei hij tegen mij. Hierna heb ik mijn Heer te bed geholpen en heeft hij zoals zijn gewoonte was, ook zijn onderhemd uitgetrokken. Bij dit ontkleden en te bed gaan wilde hij nog wat met mij praten, maar de soldaten verboden het mij.

 Toen hij eenmaal lag ben ik achter het bed gelopen, net doend of ik het bed nog wat wilde opschudden en kon ik zonder dat de soldaten het zagen, de laatste geschriften die ik daar dezelfde middag nog onder verborgen had, wegnemen en bij mij steken.'

 En dan: 'Na enige tijd stil gelegen te hebben richtte mijn Heer zich opeens tot mij: 'Kom snij mijn hemd eens van voren open'. En zegt dan: Jan, zul jij ook tot het allerlaatste toe bij mij blijven?' Ik zei 'Ja, mijn Heer, als het mij is toegestaan.'

En dat wordt door de predikanten toegestaan.  

 Op de hoek van de Jacob Catsstraat, in de oude buurt, had deze neef van mijn jeugdvriend Kees een fotowinkel. Hij leefde van huwelijksreportages voor mannen in koopvaardij - altijd in uniform - en hun bruiden.

 Jan woonde samen met zijn zuster Sjaan, een bolronde, licht demente vrouw. Ze deelden het ouderlijk lits-jumeaux. 'Ieder huisje heeft z'n kruisje, ik heb Sjaan'.

 Een lieve man. In z'n vrije tijd maakte hij knappe natuuropnamen in de duinen. Waarbij Sjaan altijd mee mocht. Helaas wilde ze ook altijd op de foto. Wat ook mocht van Jan.

 Soms reed hij met haar achterop en z'n scherm en diaprojector om z'n nek per brommer naar Den Haag om bij Kees thuis zijn dia's te vertonen. Ik ben daar wel bij geweest. De toelichting bij iedere dia eindigden met: 'En linksonder zien we Sjaan.' Klik, Zijn zwaar Rotterdams accent daarbij was onvergetelijk. 

 Vertaal maar 'Spookstad'. En dat was het, zolang ik er kwam. Eerst fietsend vanuit Den Haag om de Maastunnel te zien, met z'n houten roltrappen in  de fietstunnel. Maar verder? Bouvy schrijft: 'Aan  de buitenkant leek de stad onaantastbaar, maar verscholen achter haar vele torens was ze zo hol en eenzaam als een filmdecor. De stad was niet tevreden met zichzelf. Ze wilde niet herinnerd worden aan het verleden, waarin ze zwaar beschadigd en aangetast was door vijandige krachten. Bes­chaamd had ze jaren haar littekens gedragen Ze wilde nu het eeuwige leven, vrij van ziektes en onvolkomenheden...'

 De foto's laten het nieuwe Rotterdam zien, vaak in de mist, meestal lege straten, waarin straatnaambordjes staan die verwijzen naar het verleden. Het woordje 'Blaak' aan een kale betonnen wand. Wat leefde er ooit in de 'Zwartehondstraat'? Nu niks.   

 Kaalslag, aangroeisels, restanten, pogingen tot architectuur, die samen onbegrijpelijke composities vormen.

 Vaak ontstaan om praktische redenen. Als console onder een balkon of om water af te voeren, maar door de beeldhouwers verfraaid tot figuurtjes, Vaak vreemde. Omdat ze op onopvallende plaatsen zitten ga je denken dat het uithoeken zijn waar kunstenaars hun gang konden gaan buiten het zicht van de bisschop.

 Deze uit Zuid-Frankrijk vond ik in How to read medieval art van Wendy Stein. Twee in elkaar verstrikte figuren aan de daklijst van een klooster trekken aan elkaars baarden. De bovenste grijnst met ontblote tanden terwijl de ander verbaasd zijn mond openspert, natuurlijk om water uit te spugen. Ze lijken jongleurs of narren.

 Staan ze voor de idiote wereld buiten de kloostermuren? Soms zitten ze ook binnen. De strenge Bernard van Clervaux (1090-1153) - van wiens klooster ik in Clairvaux niets terugvond - dacht dat die monsters toch een betekenis moesten hebben. Hijzelf was een acrobaat van de geest, schreef hij, die de materialistische wereld op zijn kop zette. En het trekken aan de baarden verwees naar de zonde van de onenigheid. Tja. Hm..

 Gisteren nog zag ik een mevrouw uit Lochristi, de Belgische bloemenstreek, waar ik eens logeerde in Hotel Begonia. In een woud van Sanseveria's. Ze zal 80% van haar omzet verliezen. Bederfelijke waar rijgt het  straks zwaar te verduren onder oeverloze douane controles.

 Ik mís geen episode van de Brexit saga. Elke avond het Engelse News at ten en dan Newsnight met Kirsty of de onmisbare Emily. Die zelfs van hret schimmenspel van Theresa May en Jeremy Corbyn nog iets weten te maken, elke dag weer..

 Een nieuw referendum? Waarom niet.

 Als ik mijn crackers maar krijg.

 Dat roept de dichter uit en meteen komt er antwoord. Van ouders, de wereld, de dood? Men neemt hem niet al te serieus. Wat volgt is vol zelfspot al vat de dichter in de laatste regel nog wat moed.

 'ga dan niet ver van huis,/ en weer vooral ook het gespuis van vrouwen/ buiten uw hart, weer het al uit uw kamer:/ laat alles wat tot u komt/ onder groote en oorlogszuchtige namen/ buiten uw raam in den regen staan:/ het is slecht te vertrouwen en niets gedaan.

 alleen het geruisch/ van uw bloed en van uw hart het gehamer/ vervulle uw lichaam, verstaat ge, uw leven, uw kluis./ zwicht nooit voor lippen:/ samenzijn is een leugen en alle kussen verraad;/ alleen een hart dat tegen eigen ribben slaat/ is een zuiver hart op een zuivere maat.

 zie naar mijzelf./ ik heb in mijn jeugd/ mijn leven verslingerd aan duizend dingen/ van felle en vurige namen, oproeren, liefdes/ en wat is het alles tezamen nu nog geweest?/ over hoeveel zal ik mij niet blijven schamen/ en hoeveel is er dat misschien nooit geneest?'/ de jongen kijkt door de geopende ramen/ waarlangs de wereld slaat; zonder zich te beraden/ stapt hij de deur uit, helder en zonder vrees.'

 Omdat ik bevriend was met varkens weet ik dat ze intelligent zijn en je herkennen. Maar wilde zwijnen kunnen gevaarlijk worden, blijkt uit het Discarding Image waarop van Philips de Schone in het bos overvallen wordt. Rudy Kousbroek hield van Varkens. Frank Koenegracht hield in zijn tuin het hangbuikzwijn 'Knor'.

 Dit genoteerd na het lezen van Madoc, het 'Tijdschrift over de Middeleeuwen' dat in 2016 een 'Dierennummer' uitbracht. Met daarin 'De verzoekingen van de Heilige Antonius' van Jeroen Bosch, waar je heilige ziet naast zijn varken.

 Antonius, beschermheilige van de varkens zorgde ervoor dat ze vrij door de steden konden lopen en - als ze een oorbel droegen - van vriendelijke stedelingen te eten kregen. Het varken wordt enerzijds gezien als een viezerik, die zich wentelt in drek, anderzijds als een vriend. Het Jodendom speelt hierin mee.

 Pascal Bertrand wijdt uit in Medoc. Een groep Koptische monniken was in 2008 te gast in de abdij van Egmond en zag daar een beeld van een van hun heiligen, Antonius, met een duivels en onrein beest, een varken aan zijn voeten!

 Maar ook bij Jeroen Bosch zijn ze vriendjes.